सवै बिकृति सुदुरपश्चिममै मात्र छन ?
–रामहरी ओझा/डोटी
असोज महिनाको त्यश्रो साता परेको अबिरल वर्षाले सुदुरपश्चिमको जनजीवन प्रभावित पारेको थियो । सिलगढी-धनगढी लोकमार्गमा सयौं स्थानमा पहिरो गई अवरुद्ध पारेको थियो । कतिलाई वेघर वनायो, कतिलाई सुकुम्वासी वनायो र कतिको अकालमै मृत्यु भयो भन्ने वारेमा सम्वन्धित सरोकारवाला निकायलाई थाह होला तर सवैलाई पिडैपिडा दियो यो वर्षाले ।
धनगढी गई महत्वपूर्ण काम गर्नु पर्ने हतारो, काम हुदैन कि भन्ने चिन्ताले पिरोलिरहेका वेला असोज २८ गते बिहान करीव ११ वजेतिर एक जना मित्रले फोन गर्नुभयो – मित्र वाटो खुल्यो । पत्याउनै गाह्रो । सरोकारवालाहरुले वाटो खुल्न अझै केही दिन लाग्ने कुरा वताईरहेका थिए । मित्रको फोनले झन कौतुहलता छायो । साँच्चै हो र ? साँच्चै भने धनगढीवाट आएको गाडी दिपायल पुगिसक्यो । हतार-हतारमा आवश्यक कागजातहरु झोलामा राखी दिपायलसम्म जीपको यात्रा गरियो । दिपायलमा ना २ ख १०४८ नम्वरको वसधनगढीका लागि तयारी गर्दै थियो । टिकट काटी सामन वसमा राखियो । गाडी कतिवेला हिन्छ होला ? अव एक घण्टाभित्रै हिन्छ । धनगढी कति वजे पुर्याउछ ? राती नौ १० वजेसम्म पुगिन्छ । वसस्टाफको यो जवाफपछि धनगढी पनि आफु नौ/१० वजे पुग्ने खवर गरियो ।
१२ वजे एक घण्टाभित्र हिड्ने भनेको वस ३, ३० वजे मात्र दिपायलवाट कछुवा गतिमा हिड्न सुरु भयो । वसस्टाफको मनपरी, चाहेको ठाउ“मा रोक्ने, गफ गर्ने यो त उहिले देखिकै वानी हो । साढे सात वजे उक्त वसले डडेल्धुराको स्याउले छोयो । बिना सूचना गाडीस्टाफहरु लगभग एक घण्टाका लागि गायव भए । सवैले राती धनगढी पुग्ने आसा मारिसकेका थिए । सवैले आफन्तहरुलाई फोन गर्न थाले । यो पंक्तिकारले पनि आफुसँग भएको मोवाईल फोनले सम्वन्धित ठाउँमा फोन गरी बिलम्बताको कारण दर्सायो ।
फोनमा कुरा गरिसकेपछि देव्रतिर सामुन्नेको सिटमा वसेको एक सज्जनले “सुदरपश्चिमेहरु त खतम, गाडीवालाले यत्रो मनपरी गरिरहेका वेला पनि केही नवोल्ने । पूर्वतिर भएको भए अहिलेसम्म यो गाडी जलिसक्थ्यो होला, के भन्ने तपाईहरु वोल्दै वोल्नु हुन्न ………….. भनी भाषण गर्न थाले । सुदुरपश्चिम शव्दवाटै आक्रोसित जस्ता देखिने ति मित्रले लामै भाषण दिए । उनले त्यस दौरानमा आधा दर्जन पटक त सुदुरपश्चिम र सुदुरपश्चिम खतम भने होलान ।
यो पक्तिकारले धेरै ठाउँमा धेरै पटक सुदुरपश्चिम खतम भन्ने नारा सुनिसकेको थियो । सुदुरपश्चिमको अर्को नाम छाउपडीप्रथा । सुदुरपश्चिमको अर्को नाम एचआईभी/एड्स । सुदुरपश्चिमको अर्को नाम जातीय छुवाछुत । सुदुरपश्चिमको अर्को नाम मानव वेचबिखन । हुँदा हुँदा गाडीको ज्यादती । यो त अति नै भयो । सवै बिकृतिहरु सुदुरपश्चिममै मात्र छन त ? मध्यपश्चिम देखि उता सवै राम्रो मात्र छ त ? यो पंक्तिकारलाई सोच्न वाध्य तुल्यायो । तर प्रतिकार गर्ने साहस भने आएन ।
काठमाडौंमा हुने छाउपडी प्रथा पनि यो पंक्तिकारले भागेको थियो । पूर्वी तर्राई लगायतका जिल्लामा जातीय छुवाछुतकै कारण गाउँ निकाला गरिएका समाचारपनि यो पंक्तिकारले सुनेको थियो । महिला वेच बिखनका कुरामा माईती नेपालले र्सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदन पनि हेरिएकै थियो । कोशी क्षेत्रमा एचआईभी/एड्सको वढ्डो प्रभाव भन्ने पनि कता कता पढ्न पाईएको थियो । तर उतातिर केही पनि खतम छैन । यो सुदुरपश्चिममा भने सवै खतम मात्र छ । ति सज्जनले उठाउनु भएको यातायतको बिषयलाई मात्र जोड्ने हो भने पनि अरनिको यातायत डोटी, बझाङ, वाजुरा चल्दैन । त्यो पनि पूर्वतिरै चल्छ । अरनिको यातायतले यात्रुहरुलाई कति दुःख दिन्छ भन्ने कुरा पनि पटक-पटक सञ्चारमाध्यममा आएको बिषय हो । किन अरनिको यातायत बिरुद्ध आफुलाई सुदुरपश्चिमको दाजोमा एक कदम अगाडी छु भन्ने पूर्वेलीहरुले आवाज उठाएनन् वा किन समस्या समाधान भएन ?
यदि सुदुरपश्चिम खतम नै हो भने किन खतम ठाउँमा राम्रा मान्छेले आउनु पर्यो ? यहाँ आएर के प्रगति गरे ति राम्रा मान्छेहरुले ? सरकारी कर्मचारी आउछ, आफ्नो अधिकतम फाइदा उठाउँछ । सुदुरपश्चिमका भए नभएका बिकृतिहरु देखाई डलरको भारी वोकेर एनजिओकर्मी भएर आउँछन । परियोजना समाप्त गर्छन । आफ्नो डलर आफै खान्छन, र्फकन्छन । अनि जाँदा सुदुरपश्चिम खतम भन्ने ? कस्तो रमाईलो चाला !
निश्चित रुपमा राज्यले युगौं देखि सुदुरपश्चिमलाई पछाडी पार्दै आएको छ । सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, शैक्षिक बिकास जुन गतिमा हुनु पर्ने थियो त्यो गतिमा हुन सकेको छैन । त्यसकारण अन्य क्षेत्रको तुलनामा केही वढी छाउपडी प्रथा मान्छन । जातीय छुवाछुत मान्छन । तर यि बिकृतिहरु नभएको कुन बिकास क्षेत्र हो ? सधैंभरि सुदुरपश्चिमलाई हेर्ने आँखाको नानी परिवर्तन गर्नुपर्छ । अन्यथा सुदुरपश्चिममै आएर सुदुरपश्चिमकै नामवाट मानो खाएर अग्ला महल वनाउनेहरुलाई सुदुरपश्चिमको बिरुद्धमा वोल्ने कुनै अधिकार छैन ।
हामी सुदुरपश्चिका जनता आफ्नो क्षेत्रलाई “सुन्दर पश्चिम” ठान्दछौं । हाम्रो क्षेत्रका लागि आघात हुने कुनै पनि शव्द हामीलाई स्वीकार्य हुँदैन । सुदुरपश्चिमलाई “सुन्दरपश्चिम” वनाउनमा सवैले सहयोग गरे राम्रो होला ।
कुनैपनि क्षेत्र वा त्यस क्षेत्रमा वसोवास गर्ने समुदायलाई खतमको सज्ञा दिनु वा हेयको दृष्टिले हेर्नु आफैमा नराम्रो कुरा हो । त्यसमा पनि हामी सवै नेपाली हौं । हाम्रो पहिचान नेपाल हो । सुदुरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा वसेर एक छाक कोदाको रोटी नपाउने र काठमाण्डौंमा अग्ला महल खडा गरी चिल्लो कारमा घुम्ने जो कोहीलाई पनि राज्यले एउटै हैसियतको नागरिकता प्रदान गरेको छ । कानुनी रुपमा एउटै हैसियत वोकेकाहरुबीच फाटो ल्याउने गरी गरिएका प्रचार सच्चा नेपाली नागरिकका लागि कदापी स्वीकार्य हुन सक्दैन भन्ने कुरा बुझ्नु जरुरी छ ।
हिजोका दिनमा तर्राईवासीहरुलाई जुन तरिकाले सेता लुगा लगाउनेहरुले हेपे त्यसको परिणाम अहिले देखिएको छ । सफेद पोशाकधारीहरुको हप्की सहनुभन्दा वरु छुट्टै वस्नु राम्रो भन्ने मानसिकता समेत उनीहरुमा पलायो । सुदुरपश्चिमका जनता पनि त्यति कमजोर छैन तर संयमित भने पक्कै छन । आफु अपमानित भएर पनि आपसी सद्भाव जोगाईराख्न सुदुरपश्चिमवासीहरु हर सम्भव प्रयासरत छन । त्यसकारण पनि सुदुरपश्चिमको खिल्ली हुने गरि कुनै पनि प्रकारको अभिव्यक्ति नदिँदा उपयुक्त होला ।
