ढोकैनिर आइपुग्यो भूकम्पको भय

(२८ अगस्ट २००८ मा “ढोकैनिर आइपुग्यो भूकम्पको भय”  शिर्षकमा  यो लेख अहिले समय सान्दर्भिक देखिएकाले फेरी प्रकाशित गरिएको हो-नेपालप्लस) ।

 (चित्रमा हेर्नुहोस त, भारतिय महादिप देब्रेबाट दाहिने तिर सर्दै गएको छ। तिब्बती पठारभने दाहिनेबाट देब्रेतिर । एक दिन यि दुइको जम्काभेट हुन्छ। जोडले ठोक्किँदा ए उटा तल पर्छ अर्को माथि । तिनै दुई भूखण्ड ठोक्किँदा भूकम्प जाने हो । र यि उभिएर ब्याख्या गर्ने चाहिँ फ्रेदेरिक पेरिय ) ।

देशमा राष्ट्रिय बिपतीको बेला छ अहिले । लाखौ मानिस घरबारबिहिन भएका छन । हामी नेपालीका लागि यो दुख, यो बिपत्ती र संकटनै काफी छ । तर यहि बेला देशमा भयंकर ठूलो भूकम्प गएर हजारौं हजार घर भत्किए, लाखौ मानिस पुरिए, करोडौ करोड धनमालको क्षती भयो भने के गर्ने ? तर हामीलाई नचाहिएर के गर्नु ? नचाहेरै पो के गर्ने ? प्राक्रितिक बिपत्ती त्यस्ता कुरा ख्याल नगरि आउँछ । न गरिब हेर्छ, न असहाय । नेपालको भूकम्प संबन्धि आधिकारिक अध्ययन गरिरहेको फ्रान्सको संस्थाले नेपालमा कुनैपनि बेला १९९० सालको भन्दा ठूलो भूकम्प जान सक्ने संभावना रहेको बताएको छ । उसले नेपाल सरकारलाई सचेत गराउँदै आएको छ । तपाइँहरुलाई जानकारि नहुन सक्छ, फ्रान्सको देपाख्तमँ आनालिज सुरभेइयँस अन्भिरोन्मँ भन्ने संस्थाले अनुगमन गर्ने गरेको छ हाम्रो भूकम्प संबन्धि क्रियाकलापको । त्योपनि गत २५ वर्षदेखि । नेपाल र फ्रान्सबिच सञ्चालित सबैभन्दा पुरानो परियोजना नै यहि हो । त्यसका प्रमुख ब्यक्ति हुन फ्रेदेरिक पेरिए । उनीसँग मेरो करिब १० महिना पहिले उनैको कार्यकक्षमा भेट भएको थियो । उनी हरेक नेपालीको ढोका ढोकामा भूकम्पको जोखिम आइपुगेको बताउँदै थिए । उनले नेपालमा कुनपनि बेला १९९० सालको भन्दा धेरै गुणा शक्तिशाली भूकम्प जान सक्ने बताए । उनले त्यसरि जानसक्ने बैज्ञानिक कारणहरु सचित्र देखाएका थिए । उनीसँगको भेट र उनले दिएका बिभिन्न तथ्यहरुबारे कुनै बेला अलि बिस्तारमा छुट्टै ब्लग लेखौंला नै । अहिले भने भूकम्प किन र कसरि जान्छ फोटो बाँकि फिचर हेरौं——-

(त्यसो त, लाखौं वर्ष पहिले हाम्रा महादेशपनि यसरि निकै टाढा थिए । अथवा करिब दुई करोड वर्ष पहिले टेथ्य भनिने समुद्रले भारतिय महाद्विपिय पट्टिका (इन्डियन कन्टिनेन्टल प्लेट) लाई यूरासियाको पट्टिकाबाट छुट्याएको थियो । अहिले के भए ? तलको फोटो हेर्नुस)

(लाखौं वर्षको अन्तरालमा बिस्तारै सर्दै सर्दै ति यसरि जोडिए । हाम्रो देशपनि अघिल्लो तस्बिरमा झैं भारतको छेउबाट सरेर अन्तै पुगे बरु सुख पाउँथ्यो कि ! )

(भारतिय पठारको जमिनको पाप्राहरुको बनावट महासागरिय माटो र पत्रले बनेको छ । माथिल्लो आवरणको केहि भाग जसलाई भूतत्व पट्टिका (टेक्टोनिक प्लेट) भनिन्छ, त्यो लेदो परेको छ । त्यहि भाग एक अर्कामा घस्रिने र चिप्लिने गर्छ जसले गर्दा भूकम्प पैदा हुन्छ । ति भूतत्व पट्टिकाहरु प्रिथ्वीको भित्रि भागको गतिशिलताका कारण हलचल गर्छन । त्यसले ड्याङ जस्तो परेको महासागरिय ढिस्को (ओसेयानिक रिजेज) जस्तो भार र महासागरिय सुरुङ जस्तो भाग (ओसेयानिक ट्रेन्चेज) मा पट्टिकाहरु निर्माण गर्न भूमिका खेल्छन )।

(भारतिय पट्टिकाको उत्तरतर्फ लगाताररुपमा वार्षिक पाँच से.मी. भन्दापनि बढिका दरले स्थानान्तरण भइरहेको छ । यसो हुँदा प्रथ्वीका पत्रहरु सरेर माथिल्लो तहमा चिरा पर्ने र चट्टानहरु धकेलिने गर्छन । ठक्कर खाएको माथिल्लो भाग उठ्ने गर्छ । यसैले गर्दा अग्ला हिमालहरु बन्ने गर्छन )।

(अर्थात, भारतिय उपमहाद्विप र तिब्बती पठार बिपरित दिशाबाट भेट भएर ड्ड्याम्म जुध्दा एउटा भाग धसिन्छ र अर्को भाग यसरि उठ्छ । शक्तिशाली भए माथि उठ्छ, कमजोर भए धसिन्छ) ।

(भूकम्पको जोखिम त संसारमा जहाँपनि हुनसक्छ । जतिखेरपनि जान सक्छ । तर यो रातो भएका ठाउँ भने अति जोखिमपूर्ण हुन । तत्कालैपनि जान सक्ने र ठुलो क्षति बनाउन सक्ने । ल हेर्नुस है त नेपाल कहाँनिर पर्छ ?) ।

 

(नेपाल विश्वमै अति जोखिमपूर्ण ठाउँमा छ भूकम्पको । भूकम्पको जोखिमबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय नेपालमा भुइँ तले घर मात्रै बनाउने हो । ठुलै गएपनि भुइँतले घरलाई त्यति क्षति गर्दैन । हामीले संबन्धित निकाय र सरकारलाई सचेत गराउँदै आएको हो । तर जति भनेपनि मान्ने होइन । कसैले सुन्दैन । तिन, चार, पाँच, छ र अहिले त सात तले घर बनाउँछन अनि भूकम्प गयो भने हामीले के गर्ने ? फ्रेदेरिक पेरियको गुनासो हो यो) ।

(भूकम्पको भविष्यवाणी गर्न अझै सफल भएका छैनन वैज्ञानिकहरु । तर प्रयासहरु संसारभरिनै जारि छन । पेरिए नेपालको माटो, ढुँगा, बालुवा, गेगर र चट्टानहरु फ्रान्सको प्रयोगशालामा ल्याएर अध्ययन गर्छन । भुकम्प कहिले, कसरि, कत्रो जाला पत्ता लगाउन सकिन्छ कि भनेर ) । सबै तस्बिर म आफैँले खिचेको हुँ ।

(मित्रहरु, अलि सभ्य भाषामा लेखौं है प्रतिक्रिया ? तपाइँले प्रतिक्रिया दिनु भनेको अरुले पढुन भन्ने होइन र ? त्यसैले नबिर्सनुहोस, जति सभ्य भाषामा लेख्यो तपाइको प्रतिक्रिया उति धेरैले पढ्छन । र कुनै ब्यक्ति विशेषलाई गाली गर्नुभन्दा संबन्धित लेखका बारेमा बहस चलाउनुहोस । ब्लगको मजा भनेकै बहस, छलफल र वादविवाद गर्नु हो स्वच्छ तरिकाले। भूकम्प संबन्धि आफ्ना धारणा, ज्ञान, जानकारिहरु भए यसमा राख्न नबिर्सनुहोला है त ?–नेपालप्लस) ।