एउटा खसी र दुई हजारमा किनेको लोग्ने

–गिता घिमिरे

गत शनीवार बिहान उठ्दा उठ्दै कोठा सफा गर्ने जाँगर चल्यो । केही दिन यता अलि व्यस्त भएकाले कोठा पनि भद्रगोल भइसकेको रहेछ । शुरु कहाँबाट गर्ने ? यसो यता उति हेर्दै थिएँ । किताब राख्ने दराजबाटै शुरु गरौँ भन्ने विचार आयो । भएका सबै किताब दराजबाट तल झारें । ओहो कति भएका किताब पनि ! फेरी कति अध्ययन गर्ने मान्छे भन्ने पर्ला । तर यति धेरै किताबमा मैले १५ देखि २० वटा मात्रै पढेकी छु होला । चाहिने नचाहिने किताब हेर्दै जाँदा तिन वर्ष अगाडी मैले काम गर्ने संस्थाको डायरी फेला पारें । यसो पल्टाएको त सँगै काम गर्ने र काम लाग्ने निकै साथीहरुको ठेगाना रहेछन् । कति कार्यक्षेत्रमा जाँदा टिपिएका टिपोटहरु रहेछन् । यसो सरसरती हेर्दै थिएँ । तिनै मध्ये एउटा पानामा गएर मेरो आँखा अडियो ।

 एकजना महिलाका विषयमा छोटो तर आवश्यक सबै सुचना लेखिएको । त्यो थियो-जातिय छुवाछुतको ज्वलन्त उदाहरण । त्यसलाई नेपालप्लस मार्फत बाँड्ने मनशायले लेख्न बसें । यो वास्तविकता पनि सुदुर पश्चिमकै एक पहाडी जिल्लाको हो ।

 त्यो दिन म अहिले पनि संझन्छु, धनसरा विश्वकर्मा आफ्नो दुई महिनाकी छोरी लिएर सानो छाप्रोमा बसेकि थिई । उसकी छोरीलाई बाबुको नाम दिन जिल्लाका केही गैरसरकारी संस्थामा उ धाउने गरेको थाहा थियो । किनभने बच्चा जन्मिएको थियो उसको । तर बच्चाको बाबु को हो भन्ने कानुनी रुपमा किटानी गरिएको थिएन त्यो बेलासम्म । मैले काम गर्ने संस्थाका लागि यो चासोको विषय नभएपनि मेरो व्यक्तिगत चाहनाले गर्दा मैले उसँग कुरा गर्ने निधो गरेकी थिएँ । धनसराले आफ्नो यो कथा कतिलाई सुनाई होला । तर सायद मेरो व्यवहारले गर्दा उ म प्रति अलि विश्वस्त देखिई ।

 धनसरा कक्षा ७ मा अध्ययन गर्दा त्यही गाँउको एक जना हर्क साउद भन्ने माथिल्लो जातीको केटो सँग प्रेममा परेकि रहेछे । प्रेम गर्ने क्रममा हाम्रो नेपाली समाजमा सजिलै नपच्ने भुल उ उसलेपनि गरिछ हर्क साउदको पेट बोकेर । अविवाहित केटी । अझ त्यसमा पनि माथिल्लो जाति भनिने केटोको । यसरी गर्भ रहेपछि घरका परिवारले उमाथि कुटपिट पनि गरे । नकारात्मक  कुरा झन छिटो फ़ैलिन्छ । फैलाईन्छ हाम्रो समाजमा । सारा समाज भरि यो धटना भुसको आगोझैं दन्दनी फैलियो । केही स्थानिय दलित संस्थाले यसबारे जानकारी पाएपछि धनसरा र उसका परिवारको सहयोगबाट केटो हर्क साउदका नाममा प्रशासनमा निवेदन दिएछन् । सम्भवत न्यायको आशावादी थिए ।

 तर हाम्रो प्रशासन कति फितलो ? हाम्रा माननिय सिडियो साहबले “ल यो त गाँउघरको कुरा हो, पहिला गाँउमा नै मिलाए राम्रो” भन्दै पीडित पक्षका परिवारलाई घर फर्काए । गाउँमा बैठक बसेर समस्याको समाधान गर्ने भनियो । साउद परिवार र विश्वकर्मा परिवार लगायत गाउँका अन्य गन्ने मान्ने भनाउँदाहरूपनि बसे । सामाजिक हैसियतको कुरा गर्ने हो भने पक्कै पनि माथिल्लो जातिका व्यक्तिले एउटा निश्चित जातिमा जन्मेकै आधारमा अन्य जातीका तुलनामा बढि सुविधा र सामाजिक हैसियत पाएका हुन्छन् हाम्रो हिन्दुवादी नेपाली समाजमा । गरिब तथा निमुखा दलित जाति माथि अन्याय गर्ने ठेक्का लिएरै जन्मेका हुन्छन् । जसको हैसियत र शक्ति उसैले अरुमाथि आफ्नो दबदबा र प्रभाव पार्नु नौलो भएन । मैले यहाँ व्यक्ति विशेष वा जाति विशेषलाई भन्दा पनि हाम्रो सोचको विरोध गर्न खोजेकी हुँ । जसलाई विकासे कार्यकर्ता बाहुनवादको नामले पनि चिनाउँने गर्छन ।

 बैठक टुंगियो क्षतीपूर्ती दिने सर्तमा । उनको क्षतीपूर्ती के होला तपाई हाम्रो विचारमा ? एक पटक सम्झिनुस त ! उ एक अविवाहित गर्भवती महिला । नेपालीको गाँउले परिवेश । कुसंस्कारले जरो फैलाएको त्यो ठाउँ । फेरी त्यसमा पनि नाबालिक । क्षतीपूर्ती थियो नगद दुई हजार र एउटा खसी । केटी पक्षले त्यो क्षतीपूर्ती लिन तयार भए । सबै पक्ष मिलेपछि संलग्न संस्थाले गर्न सक्ने केही भएन । यसरी आफ्नो सामाजिक हैसियतको दुरुपयोग गर्दै । क्षतीपूर्ती लिन केटी पक्षका परिवारलाई सबै तर्फबाट बाध्य बनाइयो । दलित, गरिबी तथा अशिक्षित हुनु उनिहरुको सबै भन्दा ठूलो दूर्भाग्य भयो । केही नातेदार तथा वुद्धिजिवीमा गनिनेले अर्को केटो खोजिदिउंला  भनेर उसलाई सान्त्वना पनि दिए । केही हप्तामा नै केटो खोजीयो पनि । धनसराको विवाह भयो । उनी गर्भवती छिन् भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि केही पैसाकै लोभमा केटोले विवाहको लागि मन्जुरी गर्र्यो ।

 समस्या यहाँ समाधान भएन विवाहको एक महिना नपुग्दै धनसराको लोग्ने उसलाई छोडेर भारततिर भागेछ । श्रीमान्का परिवारले घरबाट उनलाई निकालिदिएछन् । अब झन परेन आपत ? माईतीमै बसेर उसले छोरी जन्माई । अब छोरीलाई कसको नाम दिने ? जसको सन्तान हो उसले सामाजिक आड्म्बरमा रहेर सन्तान स्वीकार गरेन । किनेको श्रीमान् पनि महिना दिन नपुग्दै भाग्यो । सम्पत्तिको नाममा माइतीले नै दिएको सानो टुक्रा जग्गा जसमा छाप्रो अटाउने भन्दा अरु छैन । मैले उसलाई भेट्दा उ स्थानिय संस्थामा सहयोगका लागि गुहार्न दिनहुँ धाईरहेकी थिई  ।

 नेपालमा गैरसरकारी सँस्था साँचो अर्थमा मुनाफारहित तथा समाजसेवाका लागि स्थापित गरिएका नै हुन् भन्ने कुरामा शंका गर्ने प्रयाप्त ठाउँ छ । गैरसरकारी संस्थाका लागि अब धनसराको समस्या दाता फकाउने विषय रहेन । तपाई हामीलाई थाहा नै भएको कुरा हो, जनताका आवश्यकता तथा समस्याहरु भन्दा गैरसरकारी संस्थाको रुची दाता खुशी पार्नु तिर केन्द्रित रहन्छ ।

 आर्थिक मामिलामा धनसरालाई मैले मेरो हैसियत अनुसार सक्ने सहयोग गरें । तर त्यो पक्कै पनि पर्याप्त थिएन उसकालागी । मैले दाया र मायाले दिएको सानो सहयोगले उसलाई सधैं के होस् ? उसको त त्यहाँ सिंगो जीवनको सरोकार थियो । पहिले त उसलाई आफ्नी छोरीको बाबुको नाम चाहिएको थियो । त्यसपछि हातमुख जोर्ने गतिलो पेशा चाहिएको थियो । हातमुख जोर्न उसलाई सिपमुलक तालिममा बस्ने सल्लाह त दिएँ मैले । तर त्यसको विकल्प तत्कालै त्यो बेला म सँग थिएन नै । अहिले आमाको नाममा पनि नेपालमा छोराछोरीले नागरिकता पाउने प्रावधानले सम्भवत उसको समस्या केहि हदसम्म समाधान गरेको होला । तरपनि महिलालाई विभिन्न झमेला नदिई त्यहिपनि सहजै पुरा गरिन्न गाउँ समाजमा ।

कानुनले स्पष्ठ रुपमा दोषी देखाउँदा देखाऊँदैपनि माथिल्लो जात र आर्थिक हैसियत हुनेले भएका कानुनहरुलाई सहजै कुल्चिन्छन । अनि आफुभन्दा साना, आर्थिक रुपमा कम्जोर र तल्ला जातका भनिनेहरुमाथि अन्याय गर्छन । कानुनको पालना गराउन बसेका अधिकारीहरुपनि माथिल्ला जात र हुने खानेकै सेरोफेरोमा घुम्छन । चाहे नेपालको राजनीतिक अवस्था फेरिएको किन नहोस । गणतन्त्र नेपाल किन नभनियोस । यस्ता घटनाहरु अहिलेपनि भैरहेकै छन् । थुप्रै धन्सराहरुले रोइरहनु परिरहेकै छ । अनि थुप्रै साउदहरु त्यसरीनै थुप्रै धनासराहरु जस्तालाई अन्याय गरेर उम्किरहेकै छन् ।