कठ्याङग्रिँदो समय त्रासदी

-विद्या सापकोटा

मलाइ काठमाडौंको चिसो कहिल्यै मन परेन । म एउटा अन्धकारमा हराएको ठिटो । बडो ‘ठुलो मान्छे’ वन्न चाहने मान्छे । एउटा कोठा छ । कोठा के भन्नु न जाडोमा ताप दिन्छ, न हुरिमा भरोसा हुन्छ । झरि पर्दा लपक्कै भिज्छ । तर त्यो मेरो कोठा नै हो । मैले प्रत्येक महिना मर्नुभन्दा दुइ दिन अगाडि नै घरवेटिलाइ भाडा तिर्नुपर्छ । घरवेटि वुढी बत्तिको पैसामा एक दर्जन चुरा आउने गरि हिसाव जोडेर ल्याउँछिन । हप्ताको एकदिन पानी आउँछ । लोडसेडिङको के कुरा, यहाँ यस्तै त हो ।

म एउटा र्क्लर्कको जागिर खाएको मान्छे । यो पनि भाग्यमानि भएर पाएको रे । मेरा साथिहरु अझै धेरै बेरोजगार छन् । बिहानै उठेर दाल-भात उमाल्यो हतार-हतार । थोत्रो साइकल घिसार्‍यो दिनभर । चिन्नु र जान्नुकाहरुलाइ पनि हजुर, नमस्कार, गर्दागर्दै मेरा प्रत्येक दिन सिधिन्छन् ।

 यो जाडो किन आएको होला ? मलाइ दिक्क लागेर आउँछ । पानि चिसोले छोइसक्नु छैन । फेर्नको लागि प्रशस्त लुगा छैन मसँग । मैलिएर धोयो, त्यो सुक्ने होइन । पाउँदानी घुमाउन हम्मे-हम्मे पर्छ, वल्लतल्ल साइकल डोर्‍यायो, टाउकाभरि तुसाराले सेतै बनाउँछ । हात झिकुँभन्दा गोजिभित्रै अड्किन्छ । सुत्न लागे पातला लुगा जिउ तात्ने होइन । कहिलेकाहिं त मलाइ मर्न मन लागेर आउँछ । महिनाभरि तनमनले काम ग-यो नाथे तीन हजार आउँछ । अभावै अभाव ।  

 कहिलेकाहिं अक्सर जाडोले सहिनसक्नु हुँदा गाउँको यादले रुनु र हांस्नु हुन्छु म । यहाँ म कसरी लपेटिएँ सम्झनाका पानाहरु फररर पल्टिन्छन् । पहाडको मेरो गाउँ, मेजरको छोरो म । गाउँमा शानै अर्कै थियो । मेरि बहिनि र म चिसो तातोको पर्वाह नगरि हिँड्थ्यौं, खेल्थ्यौं, रमाउँथ्यौं । मैले जाडोमा स्कुल जान अल्छि गर्दा हजुरआमा केटा-केटीको जाडो बाख्राले खान्छ भन्दै हामीलाइ फुर्काउनुहुन्थ्यो । आमाले भुटिदिनुभएको मकै र भटमास खाजा लान्थ्यौं हामी । खरवारिको भिरै-भिरै काटेर एउटा खोल्छा आउँथ्यो । त्यसपछि ओरालै-ओरालोमा पर्ने मेरो स्कुल रमाइलो थियो ।  सेतो हाफ र्सट, खैरो पाइन्ट लगाएर उफ्रिँदै उफ्रिँदै म स्कूल पुग्थें ।

एकदिन, मेरी बहिनी र गाउँका साथीहरु अलि अगाडि गैसकेका थिए । म खोल्छामा भूतले तर्साउला भनेर डराउँदै छिटो-छिटो पाइला चाल्दै थिएँ । स्कुल पुग्दा सवै विद्यार्थी खै किन हो, वाहिरै उभिएका थिए । गुरुहरु पनि डराउनुभएजस्तो देखिनुहुन्थ्यो । ठूला कक्षाका दाइ दिदीहरु निन्याउरो देखिन्थे । मेरो बहिनी र राधिका आएर मेरो हातमा च्याप्प समाए । ‘दाइ-दाइ क्रान्तिकारि आएका छन् रे !’ म डराएँ को हो, को हो क्रान्तिकारि भनेका ? सोच्दै थिएँ । दश बाहृ जनाको समुह थियो । निधारमा रातो रुमाल बाँधेका दौड्दै आए । चौरमा मज्जाले नाच्न थाले । पछि थाहा भयो । विद्यार्थि हक-हितमा अग्रसर छन् रे । क्रान्तिकारि विद्यार्थि हुन् रे । त्यसपछि हप्ता-पन्ध्र दिनमा यस्ता समूहको आते-जाते, भाषण सामान्य हुन थाले ।

कसैले सुनाइदिएछ- ‘अनिल राम्रो नाच्छ’ । म पनि सँगै नाच्न र गाउन थालें । पछी गाँउमा गाइँगुइँ हल्ला चल्न थाल्यो ‘विस्तारै बहकाएर मलाइ पनि जंगल लैजान चाहन्छन् रे उनीहरु।’ राधिकाले बहिनीलाइ सुनाइ, बहिनीले आमा र मलाइ । हामी डरायौं । मलाइ उनीहरुसँग नाच्न र गाउन डर लाग्न थाल्यो । उनीहरु मलाइ घुरेर हेर्थे । दशै सकियो । तिहार सकियो । मेरो बाबा घर आउनुभएन । चाडबाडमा घर गएका उहाँका साथीहरु फर्केपछि घर आउँछु भन्नुहुन्थ्यो । हामी प्रतिक्षामा थियौं । एकादशीको दिन, आमा तुलसीको पूजा गर्न व्रत वस्नुभएको थियो । म एउटा फुच्चे केटो । वुवाले खेलौना, राम्रा लुगा र पापा ल्याउनुहुन्छ भन्दै गाउँ चाहर्दै थिएँ । स्कुल विदा थियो । हरी सर शहर गएर आउनुभएकोले वहिनी उतै थिइ । एकैछिनमा राधिका र वहिनी हात समाउँदै आए । ‘आमा ! हाम्रो वुवा बजार आइपुगिसक्नु भा’छ रे । किनमेल सकेर आउने भन्दै हुनुहुन्छ रे । त्यै भएर अघिल्लो वसमा हरी सर मात्र आउनुभएछ ।’ बहिनीले फुर्किदै सुनाइ । म चप्पल नलगाइ दगुरें चौतारोतिर ।

केही वेरमै ड्वाङ्ग ……….ड्वाङ्ग ….. आवाज सुनिन थाल्यो । खै कता एम्वुस पडि्कयो । कतै बाबा..- त्रासदीपूर्ण समय हामी आशंकै आशंकामा कायल भयौं । आमा वेहोस हुनुभयो । वहिनी र म वाल्ल-ट्वाल्ल भैरहृयौं । साच्चै ! मेरो वावा आउनुभएन । मेरो बाबा निशानामा पर्नुभयो ।  हाम्रो सपना तुहियो । केहि दिनपछि विजयउत्सव मनाउँदै उही समूह आयो । अनी अर्को बाण मुटुमा रोपेर हिँड्यो । “क्रान्तिको विरोधी भएकोले हामीले अनिलका बालाइ सफाया दिएका हौं, अव अनिल हामीसँग जानुपर्छ ।” म वाहृ-तेहृ वर्षो किशोर, मेरी निसाह्य आमा, सानि वहिनी बावाको हत्याको पिडासँगै अर्को पिरले मर्नु र बाच्नुमा प-यौं । गाँउलेहरुले सल्लाह गरे । गाँउले त के काका काकि र आमाले । अव अनिललाइ सहर भगाऔं नत्र यसलाइ पनि मार्छन् । म एउटा फूच्चे कहिल्यै गाँउ त के, आमाको काख नछोडेको ववुरो, वावुको हत्याको पिडामा छट्पटिँदा छट्पटिँदै, बिनादोष गाँउ छाडेर भागें ।

 लुकामारी खेल्ने त्यो ठूलो खेत । महिनै पिच्छे बजभोज जाने त्यो चौर । डण्डिवियो खेल्दै गोठालो जाने मेरा बालशखाहरु । सधैको भागदौडमा पुगिने मेरो प्यारो स्कूल । अनि मेरी प्यारी गुडिया । आमा र म जन्मेको गाँउ । सबथोक चटक्क छाडेर म आइपुगें यस अन्जान शहरमा । काँधमा बोकेर सारा गाउँ घुमाउने मेरा बाबाको याद बाहेक अरु सब गुमाएर म बाबाका साथी भनिने नेताकहाँ बर्षौ जुठा भाँडा र चिसा भुइसँग घम्साघम्सी गरिररहें । त्यो सही नसक्नुको दासत्व वीच म पिल्सिरहें, जसोतसो बाँचिरहें । रातदिनको अनुरोध पछि म आजाद भएँ त्यो चिसो सद्भावबाट । अनि यो चिसोमा लपेटिएँ । मैले शहरका चिसा वर्षहरु धेरै बिताएको छु । विहान-वेलुका पत्रिका बेच्थें, दिउँसो पढ्न जान्थें । आमाले खुसुक्क कसैकसैलाइ वेलाबखत चामल, दाल पठाइदिनुहुन्थ्यो । म बाँचिरहेकै थिएँ, आखिर बाँच्नै पर्दोरहेछ ।

 मुटु कमाउने कठ्याङग्रिँदो जाडो आयो, आइरह्यो । परिवार भएर पनि नभए जस्तो, देश भएर पनि देशबिहिन म एक्लैएक्लै भौतारिरहे, छटपटिरहे । बावाको पेन्सनले घर्रखर्च र कोठा भाडा समेत तिर्न गाह्रो भैरहेको वेला उनै अंकलजीका अनुकम्पाले बल्लतल्ल र्क्लर्कको जागिर पाएँ। मेरो गाउँ विनास हुँदै थियो, बहिनी ठूली हुदै थिइ । गाउँमा प्रत्येक घरवाट एक जना युद्धमा जानैपर्ने भनेर उर्दि सुनाउँदै थिए । यसै भएन उसै भएन । आमाले वहिनी पनि काठमाडौं पठाइदिनुभयो । हामी आफैबाट/आफ्नैसँग भागेर लुकेर यहाँ फालिएका छौं । जसोतसो गर्मि त जान्छ, जाडो कटाउन हम्मे-हम्मे पर्छ वा ।

पौषको चिसो दिन, सिलसिलाबद्ध कहाली लाग्दो दिन । समय भन्दा अगावै सूर्य कतै गायब थिए । साझ नपर्दै अँध्यारो भैसकेको थियो । वहिनि स्टोभमा दम दिदै थिइ । म थकित भएर पल्टेको थिए । एक हुल मान्छे मेरो कोठा तिरको बाटो दौडदै आए । मैले हत्तपत्त ढोका लगाएँ ।

एकछिनपछि २-४ जनाको जत्था आयो । ढोका खोल्.. ढोका खोल्…………… मैले डराउँदै ढोका उघारें । तै होइनस् विद्रोहीलाई सघाउने ? हँ……..हँ….म…..म –के हँ…हँ.. गरेको ? राष्ट्रघाती, ल हिँड साले ! म तानिएँ, घिसारिएँ, भ्यानमा कोचिएँ, पट्टी बाँधिएका आँखावीच कुन अन्धकारमा पु-याइएँ थाहा भएन । मेरि आमाको अनुनय विनय कसैले सुनेनन् । आमालाइ क्रान्ति विरोधि, राष्ट्रघाति, जासुसि वुढी भनेर अर्को समूहले गाउँ निकालिदिए । हामी विचरा दोहोरो मारमा पर्‍यौं। अनौठो परिबन्दमा, न घरका न घाटका !

मेरी वुढिआमा गाँऊबाट अकारण निकालिइन । म विना अपराध जेलको चिसो हावा अनि डण्डा खादै बसें । अचम्मको राष्ट्रबाद मौलाएको देश मेरो । मेरी आमा राष्ट्रघाति बनिन् सेनाकी पत्नी भएर । म राष्ट्रघाति भएछु पराइको दासत्वको प्रतिकार गरेबापत । यही बाहानामा कोही अफिसरमा प्रमोशन भए, कोही र्सवहारा वर्गका लोकप्रिय प्रतिनिधी ।

विस्तारै देशमा लोकतन्त्र आयो । म भाग्यबश पुनः खुल्ला आकाशमा आइपुगें । भाग्यबश यस अर्थकी मसँगै र म भन्दा अगाडी पछाडी विभिन्न बाहानामा वेपत्ता हुनेहरु अझै बेखबर नै छन् ।  अनी फेरी त्यही साइकल घिसार्दै छु गन्तव्यहिन यात्रामा । बाँच्ने बाहाना, बाँच्ने बाटाहरु देखिँदैन यहाँ । तर स्पष्टसँग देखिरहेको छु म, मेरो परिवार र मेरो गाँउलाइ तहसनहस बनाइदिने तिनै राष्ट्रप्रेमिहरु अहिले पनि सिंहदरवारमै वस्छन् । भरौटेहरु तारे होटलमा भाषण ठोक्छन् । के हो राष्ट्रवाद म मौनतामा अल्झिरहेको छु । अझैपनि पिडाले छटपटाएका घाउहरुमा मलाम लगाउन हैन, बल्झाउन प्रयत्नरत छ समय ।

 तर अझै म हारेको छैन । मेरो विश्वास मरेको छैन । मलाइ विश्वास छ, अंगालेर पनि पर हुत्याइरहने यो निर्मोही शहर, कठ्याङग्रिँदो चिसा भुइँहरुले मबाट र मैले यसको त्रासदीबाट मुक्ति पाउनेछु । हामीले न्याय नपाएपनि, मेरो वावा र्फकेर नआएपनि, मेरो देशमा पूर्ण शान्ति आउनेछ । म, मेरि आमा र वहिनी एकदिन आफ्नो घर र्फकनेछौं । मेरो गाउँ, मेरो वावाको रगत सिचिएको त्यो मेरो आफ्नो ठाँउ, फेरि फरफराउनेछ, गाउनेछ, रमाउनेछ ।

 –हाल : शंकरदेव कलेज, काठमाडौं ।

[email protected]