Based on the interviews of 29 French nationals who came to Nepal for different purposes, and eventually ended up forming a special bond with Nepal and the Nepali people, Tyo Nepal is a book by Dadi Sapkota, and has been published by Jagadamba Prakahsan. While the interviews were conducted in French, the book has been published in the Nepali language thus making the interesting accounts of the French nationals on the Nepal-France relationship available to the wider public here.

Tyo Nepal was launched by Jean Romnicianu, Deputy Head of Mission of French Embassy in Nepal, at an event held at Le Bistrot of the Alliance Francaise. While Chairperson of Madan Puraskar Pustakalaya, Kamal Mani Dixit praised the writer for the quality of his work, and expressed his gratitude for the same, career diplomat and former Nepali Ambassador to France, Keshav Raj Jha, gave a review of the book during the event. Commenting about the book, senior editor and journalist Kanak Mani Dixit who was also present at the dais said, “Nepali people are often kept away from the works of French scholars due to the language barrier, but this book will help breach that.” He further mentioned that Tyo Nepal was a unique event in the publishing sector of Nepal.

16 February, Alliance Francaise

http://www.fridayweekly.com.np/spotlight_thumbnail.php?g_id=245898

iew “Tyo Nepal”

on July 11, 2012

– Shashi Poudel

NEPALI NON-FICTION in Nepal has not yet achieved a critical mass, butfew books by journalists have won  accolades both in the country and outside. In recent times, Manjushree Thapa and a few others have done well. Now another work of non-fiction —Tyo Nepal (That Nepal) by Nepali journalist Dadi Sapkota  appears very refreshing. It is yet to be translated into English.

‘Tyo Nepal’ is an original work completely woven around the realities of those French citizens, who have lived and worked in Nepal over the last two to three decades. The book is based on interviews of twenty nine French people.

The author seems to want to reaffirm that the benign functionalism of bonds can easily coexist even beyond conventionally restricted relationships. Familiar as he is with both France and Nepal, interviewees’ description from Paris to Nepal and Himalaya trekking, working with Sherpas, close contact with the former Royal family, experiences of a diplomat allow  readers to experience events and places with comfortable ease.

Dadi also delineates Nepal’s milestones of the last decade with a balanced vigour which keeps the reader informed and engaged with the twists and turns of the plot. Moreover, his focus on the conflicts among community and vested political interests of different political groups necessitates knowing the ongoing struggle of Nepal’s democracy in a multi-layered way, not a monolithic frame. The way Tyo Nepal’s fate is so easily decided can be taken as symbolic of the fact that the loss of a human being is no big deal for believers in strife, like Maoists and other insensitive political participants. The book seems to nudge the reader towards disenchantment with existing institutional frameworks, although this might be a subjective interpretation by this reviewer.

The Book tries well to establish those disenchanting urges with the directionless political development in Nepal. The pain of Nepal’s democratic transition is far from over. A big gulf created by the end of monarchy — perhaps the process started even before the palace massacre — still haunts the prospects of political normalisation. Elite Nepali journalists and intellectuals enjoying recognition at international level must concentrate more actively on their crisis-ridden homeland!

http://www.theglobal.co.uk/book-review-tyo-nepal/

तीन किताब, फरक विषय र दृष्टिकोण

गोपाल गुरागाईं

मिति | २०७० मंसिर २२, शनिबार

काठमाडौ, मंसिर २१ –
बितेका पाँच वर्षमा नेपालमा धेरै किताब प्रकाशन भए र धेरैखालका मानिस लेखकका रूपमा चिनिए । व्यापार व्यवसायमा लागेका कर्ण शाक्य र विनोद चौधरीदेखि कमलरीबाट मुक्त भएर संविधानसभा सभासदसम्म भएकी शान्ता चौधरी, माओवादी सेनामा लागेका तारा राई र नवीन जिरेल, माओवादी अपहरणमा परेर १०० दिन कालकोठरीमा बिताएर निस्केका नारायण सुवेदी यस्तै नयाँ लेखक हुन् ! नयाँ लेखक र नयाँ विषयमा आएका यी पुस्तकले व्यक्ति र समाजलाई अझ व्यापकतामा हेर्न, बुझ्न त सिकाएका छन् नै नेपाली पाठकले पढाइमा नयाँ स्वाद पनि पाएका छन् ।

बितेका तीन चार वर्षमा छापिएका नेपाली किताब हेर्ने हो भने किताव लेख्नेहरूको सूचीमा उल्लेखनीय रूपले पत्रकारहरू पनि थपिएका छन् । अनि किताब लेख्न पत्रकारहरूले छानेका विषयहरू फराकिला भएका छन् । साहित्यकारको पृष्ठभूमिबाट पत्रकारितामा आएका मानिसले किताब लेख्ने चलन पुरानै हो तर पत्रकारहरूले पत्रकारिता गर्दा खोजेका तथ्य र सन्दर्भलाई किताबमा उतार्ने प्रयास पहिले लगभग हुँदैनथ्यो । तर बितेका केही वर्षमा पत्रकारितालाई नै मूल पेसा बनाएका र पत्रकारिता गर्दा बटुलेका तथ्यमा थप अनुसन्धान गरेर किताब लेख्ने चलन व्यापक हुँदै छ । सुधीर शर्मा, हरिबहादुर थापा, मोहन मैनाली, केपी ढुंगाना, सरोजराज अधिकारी, ददिराम सापकोटा केही यस्ता पत्रकार हुन् जसले पत्रकारिता गर्दा आफूले लेखेका विषयलाई आफ्ना किताबको पनि विषयवस्तु बनाएका छन् । तर, अरूले लेखेका किताबको निकै चर्चा हुने नेपालका पत्रपत्रिकामा पत्रकारले लेखेका किताबले भने पाउनुपर्ने जति चर्चा र महत्त्व पाएनन् ।

बितेका तीन वर्षमा तीनजना पत्रकारले लेखेका तीनवटा किताब एकैसाथ चर्चा गर्नलायक छन्, किनभने यी तीन किताबले नेपाललाई तीन भिन्न दृष्टिकोणले हेरेका छन् । यी तीन किताब हुन् पत्रकार सुधीर शर्माको प्रयोगशाला -२०७०), पत्रकार मोहन मैनालीको उपल्लो थलो -२०६९) र पत्रकार ददिराम सापकोटाको त्यो नेपाल -२०६८) । तीन वर्षको अन्तरालमा क्रमश पाठकसामु आएका यी तीन किताबले पत्रकारिताको शैली नछाडी तीन भिन्न दृष्टिकोण र तीन भिन्न विषय समातेका छन् । यी तीन किताबलाई एक ठाउँमा राखेर हेर्दा यी किताबले नेपालको राजनीतिक अस्थिरता, जिउनका लागि आम नेपालीले गरिरहेको संघर्ष र यो देशको विकासका बाधाहरू र प्रगतिका अपार सम्भावनाका अनेकौं आयामलाई अघि सारेका छन् । यी तीन किताबले नेपालको राजनीति, प्रशासन, संस्कृति, पर्यटन, विकासका बाधा र सम्भावना अनि आम नेपालीका सपना र चाहनालाई समग्रमा चिन्ने र बुझ्ने व्यापक र फराकिलो अवसर र दृष्टिकोण दिन्छन् ।

‘प्रयोगशाला’ नेपाली राजनीतिको उपल्लो तहमा हुने जालझेल, षड्यन्त्र र उथलपुथलमा खेल्न रमाउने शक्तिहरूको अन्तरकथा हो भने ‘उपल्लो थलो’ नेपालको पहाडी र हिमाली भेगमा बसोवास गर्ने आम मानिसले आफ्नो समाज र व्यक्तिगत जीवनलाई अघि बढाउन गरिरहेको संर्घषको गाथा हो । अनि ‘त्यो नेपाल’ चाहिँ नेपाललाई आपmनो मित्र र दोस्रो घर ठान्ने विभिन्न प|mान्सेली विद्वान् र व्यक्तित्वहरूको दृष्टि र अनुभवको संगालो हो । यी तीनवटै किताबले आम नेपालीका चासो र सरोकारलाई किताबको मूल विषय बनाएका छन् । तीनवटै किताबको संयोजन पत्रकारिताको जगमा टेकेर गरिएको छ र किताबमा पत्रकारिताको भाषालाई मज्जाले प्रयोग गरिएको छ । त्यसैले यी तीनवटै किताबले पढ्न थालेपछि पढ्ने मानिसलाई चुम्बकले झैं तान्दछन् ।

त्यो नेपाल ः फेरिँदो नेपालको तस्बिर 

‘त्यो नेपाल’ धेरै मानिसले नसुनेको र कमै मानिसले पढेको किताब हो । ७० वर्षअघि, नेपालमा सबैभन्दा पहिले ८ हजार मिटरभन्दा अग्लो हिमाल चढ्ने पर्वतारोही मोरिस हर्जोगदेखि तत्कालीन राजा वीरेन्द्रका हेलिकप्टर चालक कर्णेल पियर ल फ्लकसम्म र नेपालको भूगोल, भूकम्प, जंगल, जमिन, भाषा र संगीत अध्ययन गर्न आएकादेखि काठमाडौंमै पहिलोपल्ट होटल खोलेर बसेका रुसी नागरिक बोरिसका पाहुनासम्म हुन भ्याएका २९ जना प|mान्सेली नरनारीका नेपाल अनुभव र दृष्टिकोण ‘त्यो नेपाल’मा समावेश छन् । नेपाललाई माया गर्ने, यसैलाई दोस्रो घर ठान्ने र यो देशलाई सकेसम्म सहयोग गर्न चाहने प|mान्सेली नागरिकका तीता मीठा अनुभवले भरिएको यो किताब सत्ता र शक्तिका अनेक दाउपेचका घटना र आम मानिसका जीवनका अनेक रंगहरूले भरिएका चाखलाग्दा घटनाहरू छन् ।

हेलिकप्टर दिएर चालक पनि आफ्नै देशको मात्र पठाउने रुसीहरूले चीन चियाउन नेपाली भूमि प्रयोग गरेको, नेपाली पाइलटलाई लाइसेन्स नदिएको, प|mान्सले नेपाललाई हेलिकप्टर दिँदा बेलायत र भारतका अधिकारी रिसाएको जस्ता प|mान्सेलीका अनुभव त छन् नै, यो किताबमा राजपरिवारका कुन सदस्यको स्वभाव कस्तो थियो भन्ने कुरा पनि रमाइलो पाराले समावेश गरिएका छन् । नेपालको प्रशासनका बेथिति त किताबमा जताततै भेटिन्छन् नै, साथसाथै, पर्वतारोहण र ट्रेकिङमा जाने विदेशीलाई नेपालका प्रहरी र कर्मचारीले कसरी ठग्छन् भन्ने अनुभवहरू पनि समेटिएका छन् ।

नेपाल सरकारको अनुरोधमा पनौतीमा कृषि प्रयोगशाला खोल्न ल्याएका सामान भैरहवा भन्सारमा मट्टीतेल र सलाई कोरेर बाल्न ठिक्क पारेपछि छोडिएको, घन्टौं काठमाडौं विमानस्थलमा अध्यागमनका अधिकारीले दुःख दिएपछि आफ्नै बच्चालाई कपडाले छोपेर अब बच्चा लैजाउँ भन्दा राजाका पाइलटलाई हामीले देखेनौं लानोस् भन्दै बच्चालाई बिनाभिसा छाडिदिएका अचम्म र उदेकलाग्दा घटनाहरू यो किताबमा जताततै भेटिन्छन् । युवराज हुँदा वीरेन्द्रलाई गाई फार्ममा राखेका व्यक्तिदेखि सगरमाथाको चुचुरोमा हेलिकप्टर ओराल्ने पाइलटसम्म, अनि काठमाडौंमा भवनसंहिता लागू गर्न अनुरोध गर्दा गर्दा थाकेकादेखि माओवादी कार्यकर्ताको सोधपुछमा परेका प|mान्सेली नागरिकको अनुभव पढ्दा लाग्छ, नेपालको भाषा, संस्कृति, रहनसहन, भूगोल, भूगर्भ, हिमाल र यो देशको राजनीतिक उतारचढाव नेपालमा काम गरेर आफ्नो देश फर्केका प|mान्सेलीहरूले हामीले भन्दा बढी बुझेका छन् ।

एडमन्ड हिलारीले सगरमाथा चढ्नु ३ वर्षअघि -सन् १९५०) नै म्ाोहनशमशेर प्रधानमन्त्री हुँदा हिमाल आरोहण गर्न आएका मोरिस हर्जोगदेखि २००६ मा सगरमाथाको चुचुरोमा हेलिकप्टर बिसाएर विश्व कीर्तिमान राखेका दिदिए देलसालसम्मका अनुभव समेटिएको त्यो नेपाल पढ्दा नेपाल अति चाँडो फेरिँदै छ र नेपालीहरू पुरानो बाटो छाडेर नयाँ बाटो हिँड्न थालेका छन् भन्ने कुरा पाठकको मनमा बलवान भएर आउँछ । मोरिस हर्जोग अन्नपूर्ण जेठो चढ्न आउँदा उनकै शब्दमा ‘त्यो समयमा अंग्रेजी बोल्ने नेपाली पाइँदैनथ्यो ।’ तर सरदर २० वर्षपछि सन् २००० मा नेपाल आउँदा राजा वीरेन्द्रलाई महिना दिनसम्म आफ्नो फार्ममा राखेकी र कीर्तिनिधि बिष्टले चम्चाले खान नजानेर दुःख पाएको देखेकी आलन ल ब्रेकले नेपालीहरू निष्ठुर हुँदै गएको अनुभव गरिन् । नेपालीहरू नराम्ररी फेरिएको कुरा सुन्दा हामीलाई नराम्रो र कठोर लाग्ला, तर उनको अनुभवले भन्छ, ‘पहिला-पहिला जो कोहीलाई पनि स्वागत सत्कार गर्ने, मुसुक्क मुस्कुराउने हँसिला नेपालीहरू पछिल्लोपटक जाँदा त आफैं मुख बटार्ने र ढाड फर्काउने भएछन् ।’

नेपालमा छोटो लामो समय बिताएका, नेपाल बुझेका, नेपाल र नेपालीलाई सहयोग गर्ने र नेपाल भनेपछि हुरुक्कै हुने २९ जना प|mान्सेलीको अध्ययन, अनुसन्धान र अनुभवको आँखाले हेरेको छ यो किताबले नेपाललाई । अन्तर्वार्तामा राखिएका विभिन्न मानिससित भेटेको मिति हेर्दा यो किताब लेख्न पत्रकार ददि सापकोटाले वर्षौं कुदाकुद र रातदिन मेहनत गरेको प्रस्टै देखिन्छ । अन्तर्वार्ता लिँदा दिनेले जे जस्ता भाका र शैली बोलेका छन्, लेखकले त्यसलाई टपक्कै टिपेकोले पनि हुनुपर्छ, किताबमा शब्दको सरलता र गहनता बराबरी व्यापक छ । जगदम्बा प्रकाशनले छापेको यो किताबको न त कसैले गम्भीर चर्चा गर्‍यो, न त यस्तो किताब प्रकाशन भएको कुरा धेरै मान्छेले थाहा नै पाए । यो किताबमा ददि सापकोटाले अन्तर्वार्ता लिएका मोरिस हर्जोग गत वर्ष सय वर्षको उमेरमा बिते । सन् १९५० को दशकमा नेपालको ख्याति संसारभर पुर्‍याउने हर्जोगजस्ता धेरै मानिसका सुख र दुःखका अनुभवले भरिएका रमाइला र तीतामीठा घटना र अनुभव समेटिएको त्यो नेपालको सान्दर्भिकता भने कहिल्यै पुरानो हुने छैन ।

उपल्लो थलो ः बुढीगण्डकीको बहाव 

‘उपल्लो थलो’ पत्रकार मोहन मैनालाीले पत्रकारिताका सिलसिलामा बुढीगण्डकीको सेरोफेरो घुम्दा देखेको र भोगेको अनुभवको गाथा हो । तर यो गाथा मैनालीको कम र बुढीगण्डकीको सेरोफेरोमा बस्ने गोर्खालीको बढी हो । कतै यात्रा संस्मरण जस्तो, कतै निबन्धजस्तो, कतै खोजी पत्रकारिताजस्तो, समग्रमा कस्तो कस्तो तर घीउ खाएको जस्तो मीठो स्वादले भरिएको किताब हो ‘उपल्लो थलो’ । किताबका चार खण्डमध्ये तीन खण्ड बुढीगण्डकीको सेरोफेरोमा घुमेका छन् भने एउटा खण्ड मानसरोवर वरपर घुमेको छ । यो किताब नेपालका पहाडी र हिमाली गाउँका सुखदुःख र यस भेगका बासिन्दाको भोक, तिर्खा र त्यो भोक र तिर्खा मेटाउन र जिउनका लागि गरेका यस भेगका मानिसले गरिरहेको संघर्षहरूको गाथा हो । यस अर्थमा यो किताब खान नपाउने, आधा पेट खाएर मरिकुच्च काममा जोतिनुपर्ने, बिरामी पर्दा औषधि नपाउने र दिनदिनै चिप्ला र अक्करिला बाटामा उकाली ओराली गर्ने आम नेपालीको कथा हो । तर किताब आम नेपालीका दिनदिनका सुखदुःखमा मात्र सीमित छैन, यसमा इतिहासका तथ्य, भूगोलदेखि खगोलसम्मका चर्चा, हिमाली हावाले ओठमुख सुकाएका र चिसोले ज्यान फुलाएका आम मानिसदेखि मर्दा मर्दै बाँचेका र उद्धार गरिएका पत्रकार धु्रव बस्नेत र उनको उद्धारमा समर्पित भैरव रिसालदेखि आम मानिसका योगदान छन् । यो किताब पढ्दा पढ्ने मानिस लेखकसँगै लेक चढ्छ, उसँगै बेसी र्झछ र बुढीगण्डकीको सेरोफेरोमा बसोबास गर्ने मानिसको राजनीतिक, सांस्कृतिक, सामाजिक चेतनासित अन्तरंग साक्षात्कार गर्छ ।

किताब पढिसक्दा लाग्छ यो किताबमा त ठूलो विषय केही पनि छैन, तर सामान्य विषयहरू र सामान्य मानिंदै आएका नेपाली नागरिकका पीडा, सुखदुःख, हाँसो र खुसीका अनुभव किताबमा यति सहज र सरल तरिकाले आउँछन्, त्यो आएको र गएको सितिमिति थाहै हुँदैन । नेपालका विद्वान् र लेखकहरूले वास्ता नगरेर आजसम्म नलेखिएका मानिस र समाजका उतारचढावको सुरुचिपूर्ण बयान र व्याख्या यो कितावको विशेषता हो । नेपालको पछौटेपन र नेपालीका सुखदुःख र संघर्षलाई नेपाली आँखाले नियाल्नु यो किताबको अर्को विशेषता हो ।

तर, यो किताबको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विशेषता आम मानिसका कुरा आम मानिसको भाषामा आम मानिसको मन र मुटु छुने गरी भन्नु हो । बुढीगण्डकीको पानीजस्तै किताबको भाषामा गजबको बहाव छ । सरल भाषा, सहज प्रस्तुति, सजिला शब्द र अर्थपूर्ण र बेला बेला आउने व्यंग्य भरिएका वाक्यहरूले पाठकलाई ‘उपल्लो थलो’ले यसरी बाँध्छ, जसरी लेकका चौरी र बेसीका गाईभंैसी चराउने पहाडी र हिमाली भेगका मानिस यो किताबमा बाँधिएका छन् ।

प्रयोगशाला ः जसको अन्त देखिँदैन 

पत्रकार सुधीर शर्माको ‘प्रयोगशाला’ पढेपछि किताब पढ्न र किताबको छलफलमा रमाउने मेरा एक मित्रको प्रश्न थियो ‘किताबमा भएका घटना र सन्दर्भहरू साँच्चैका हुन् त ?’ किताबले उनलाई नराम्रोसित रन्थन्याएको सजिलै बुझ्न सकिन्थ्यो । तर, ‘प्रयोगशाला’मा समावेश गरिएका दरबार,  दिल्ली, रअ, माओवादी र अरू खेलाडीबारे प्रस्तुत घटना र तथ्यहरूमा शंका उठाइरहनु पर्दैन । किनभने यो किताबका एक मुख्य पात्र, पुष्पकमल दाहालले पुस्तकको सार्वजनिक समारोहमा आफैं उपस्थित भएर बोल्दै यो किताबका घटना र तथ्यहरूलाई आधिकारिकता दिइसकेका छन् । किताबमा समावेश भएका घटना र विवरणहरू हामीले बेला बेला पत्रिकामा पढेका हौं, गाउँ र सहरका चिया पसलमा हुने गफदेखि लिएर काठमाडौंमा हुने गम्भीर र खासखुसे बैठकहरूमा सुनेका हौं । नेपाली समाजमा बेला बेला चलेका हल्ला, गफ र अफवाहका रूपमा सार्वजनिक भइसकेका घटना र विवरण प्रस्तुत गर्दा किताबको विश्वसनीयतामा शंका उठ्छ भन्ने ठानेर नै होला, लेखककले करिब ४ सय २५ पानाको पुस्तकमा २६ पाना सन्दर्भ सामग्रीको विवरण दिन खर्च गरेका छन् भनेे अन्तर्वार्ताको सूचीमा ६१ जनाको नाम प्रस्तुत गरेका छन् ।

यो पुस्तकमा लेखकले आफूलाई लेखक कम र पत्रकार बढी ठानेका छन्, र उनले भूमिकामै यो कुरालाई बडो सहज तरिकाले उल्लेख गरिदिएका छन् । त्यसैले लेखकको ध्यान सत्य र तथ्य केलाउनेमा बढी केन्दि्रत छ । विश्लेषणको काम उनले पाठकका हातमा छाडिदिएका छन् । किताबमा उल्लेखित तथ्य र घटनाहरूको विश्लेषण गर्ने काम राजनीति र समाजशास्त्रका प्राज्ञहरूको हो तर यो किताबमा त्यो समुदायको खासै रुचि देखिएको छैन । यो किताबको इमानदारीपूर्वक विश्लेषण गर्ने हो भने नेपाल र नेपालीले मुलुकलाई अघि बढाउने आफ्नो बाटो फेला पार्न सक्छन् । यस्तो विश्लेषणले नेपालको सत्ता राजनीति, भूराजनीतिक संवेदनशीलता, नेपालका राजनीतिक शक्तिहरूभित्र गुप्तचरहरूको प्रभाव, शक्तिशाली छिमेकीहरूको स्वार्थ र नेपालको कमजोर राजनीतिक नेतृत्वका विषयमा बहस हुने आशा गर्न सकिन्छ र दशकौंदेखिको अस्थिर र तरल अवस्थाबाट देशलाई अघि बढ्ने बाटो देखाउने मार्गप्रशस्त गर्न ठूलो सहयोग पुग्नेछ ।

यो पुस्तकले अरू पत्रकारले लेखेका किताबको तुलनामा धेरै चर्चा पायो । तर, लेखक कान्तिपुरको सम्पादक भएका कारण कान्तिपुरबाहेकका दैनिक पत्रिकामा यो किताबले पाउनुपर्ने जति चर्चा पाएन । किताब पढ्ने जो कसैलाई पनि घन्टौं सनन्न पार्ने तथ्यहरू आधिकारिकता साथ प्रस्तुत गरिएको यो पुस्तकको नाम किन ‘प्रयोगशाला’ राखियो भन्ने प्रश्नचाहिँ धेरैका मनमा उठेको हुनुपर्छ । प्रयोगशाला त्यो ठाउँ हो, जहाँ कुनै वस्तुको परीक्षण गरिन्छ । परीक्षण सफल भए त्यो अरू ठाउँहरूमा लागू गरिन्छ र असफल भए परीक्षण गर्ने प्रक्रियाको अन्त हुन्छ । नेपाली संक्रमणमा दिल्ली, दरबार र माओवादीबीच चलेको मुसा-बिरालाको खेलका अनेकौं घटना र

तथ्यहरू समावेश भए पनि नेपाललाई प्रयोगशाला बनाएर गरिएको यो परीक्षण नै हो भन्न पर्याप्त प्रमाण र चर्चा किताबमा पाइँदैन न त किताबले यो परीक्षण भविष्यमा कुन देशमा लागू गर्न गरिएको होला भन्ने छनक दिन्छ । त्यसमाथि नेपाललाई प्रयोगशाला बनाइएको नै हो भने यो परीक्षण सफल भयो कि असफल भन्ने संकेत पनि किताबले गर्दैन । त्यस अर्थमा किताबको नाम ‘प्रयोगशाला’ किन राखियो भन्ने मेरो मनको प्रश्नले अहिलेसम्म चित्तबुझ्दो जवाफ पाएको छैन ।

यो किताब पढिसक्दा मनमा उठ्ने अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो- के नेपालको सार्वभौमसत्ता अहिलेसम्म हामीले भनेजस्तै र हामीले मानेजस्तै नेपाल र नेपालीकै हातमा छ त ? किताबमा उल्लेख भएका घटना, पात्र र प्रवृत्तिलाई एक ठाउँमा राखेर हेर्दा किताबले एउटा निष्कर्षमा पुग्न जोड दिन्छ । त्यो निष्कर्ष हो- नेपालको सार्वभौमसत्तालाई भारतले आफ्नो सार्वभौमसत्ताको एउटा अंश ठान्छ र भारत नेपालको सार्वभौमसत्तामा आफ्नो भाग वा अंश कति हो भन्ने कुरा निक्र्योल होस् भन्ने चाहन्छ । यदि लेखकले यही आशयका साथ किताबको नाम ‘प्रयोगशाला’ राखेका हुन् भने हामीले मान्नुपर्छ नेपाललाई प्रयोगशाला मानेर गरिंदै आएका परीक्षणहरूको सिलसिला अहिले पनि निरन्तर छ र भारतले कुनै न कुनै रूपमा नेपालमा यो प्रयोग नेपालको सार्वभौमसत्तामा आफ्नो स्वामित्वको मात्रा निर्धारण नभएसम्म गरी नै रहनेछ ।

http://www.ekantipur.com/kantipur/news/news-detail.php?news_id=310209

एभरेस्ट हैन, सगरमाथा

मिति: Thursday,23rd May 2013 07:52 AM

• मार्क बाता
  सगरमाथमा प्रदूषण भएको भन्दै विश्वभरि खुब चर्चा गरिन्छ सम्मेलन र अखबारहरूमा । तर, नेपालमा भएको वास्तविक प्रदूषण र गलत ढंगले विकास गरिएको पर्यटनबारे कहिल्यै चर्चा गरिन्न । पर्यटकहरूले खर्च गर्ने रकम गरिब मानिसहरूकहाँ पुग्दैन । त्यो सीमित संघसंस्था, एजेन्सी र व्यक्तिको हातमा पुग्छ । तर जहाँ पर्यटक जान्छन् त्यहाँ नुन, तेल, चिनी, घ्यूजस्ता हरेक वस्तुको माग बढेर झन् महँगो भएको छ पहिलेभन्दा । त्यसले गर्दा गरिबलाई झन् कठिन भएको छ । तल्लो उपत्यकातिर बस्नेले आफ्नो तौलभन्दा पनि ग¥हुँगो चामलका बोरा बोक्छन् । यी मानिसहरूले एक कौडी पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष दुवै रूपमा पर्यटनबाट फाइदा पाउँदैनन् । तर पर्यटनका कारण तिनले आफूलाई नभइनहुने वस्तुको भाउ भने महँगो तिरेर झन् पीडित बन्छन् । त्यसैले ती झन् गरिब भएका छन् । त्योबारे कसैले बोल्दैन । कहीँ चर्चा गरिँदैन ।

फोहरका थुप्रो, फोहर राख्ने कन्टेनर र सगरमाथामा प्रदूषण भयो भनेर यहाँ सधैं चर्चा गरिन्छ । साँच्ची नै त्यसलाई रेडियोले उचालेको हो । किनभने पत्रकारहरूले धेरैजसो समय आफ्नो काम राम्रो गर्दैनन् । सगरमाथामा देखिने मृत शरीर, सगरमाथाको तल्लो क्याम्पमा फोहर, दक्षिण मोहडामा फोहर थुप्रियो । यो अति नै मिडियाले उरालेको हो । त्यो कुनै ठूलो प्रदूषण होइन, सामान्य हो । वनविनाशसँग तुलना गर्ने हो पनि त्यो एकदम नगण्य हो । बरु त्यसरी उराल्नु नै प्रदूषण हो ।

म अर्जेन्टिना पनि गएको थिएँ । दक्षिण अमेरिकी मुलुक । त्यो पनि एकदम सुन्दर मुलुक हो । हिमालहरू छन् त्यहाँ पनि । पर्यटनबाट आएको आम्दानी पुनः वितरण हुनुपर्छ त्यहाँ । अर्जेन्टिनामा प्रवेश शुल्क तिर्नुपर्छ । कर तिर्नुपर्छ । तर पर्यटकसँग जुन रकम मागिन्थ्यो त्यो रकम त्यहाँको वातावरण, जैविक विविधतालगायत स्थानीय स्तरका विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग गरिन्छ । तर नेपालमा भने त्यस्तो केही अनुभव गर्न पाइँदैन । त्यस्तो सुन्दर, त्यस्तो आकर्षक देशका जनता दुःखी देख्दा मन छुन्छ । मिडियामा सुन्दर हिमाल, आकर्षक भूदृश्य, पर्यटक हाँसेका फोटो अति राम्रो कुराबाहेक केही देखिँदैन । मलाई थाहा छ कि ट्राभल एजेन्सीहरूले धेरै कुरा बेच्छन्, प्रचारप्रसार गर्छन् । हरेक वर्ष गएका पर्यटकहरूले पनि त्यसमा वास्ता गरेको देखिँदैन । हामीले पर्यटनबाट सीधै फाइदा लिने मानिसहरू मात्रै देख्छौं । नेपाल जानेहरूले गरिबीका बारेमा वास्तै गर्दैनन् । पर्यटकहरूले प्रयोग गरिरहने बाटो वरिपरि हेर्ने हो भने मानिसहरू धनी छैनन् त ?

‘एभरेस्ट’ भन्ने शब्द नै नेपाली शब्दमाथिको हिंसा हो । किनकि सगरमाथा र छोमोलोङ्मा भन्ने शब्द पहिले नै छ नि नेपालमा आफ्नै भाषामा । किन एभरेस्ट भन्ने ? त्यो पनि त एक खालको हिंसा हो नि । अर्काको नाममा आदर नगरेर एभरेस्ट भनियो । मानिसहरूलाई सगरमाथा भन्ने नाम नै थाहा हुँदैन । अनि जहिले पनि एभरेस्ट भनेरै सिक्छन् मानिसहरू । त्यो पनि त एक खालको उपनिवेशवाद हो ।

पहिलो पटक ८ हजार मिटर चढेको मैले पाकिस्तानमा हो । गासर्वन दोस्रो । त्यहाँ १४ वटा चुचुरा छन् ८ हजार मिटर अग्ला । मैले चढेको १३ औं थियो । सगरमाथाचाहिँ मैले १९८८ र १९९० मा गरेर दुई पटक चढें । सगरमाथाभन्दा पहिले सुन्दर शेर्पा भन्ने आरोहणका क्षेत्रमा प्रसिद्ध व्यक्तिसँग धौलागिरि हिमाल चढें । मिसेल मेजगेयर भन्ने एक जना दन्त चिकित्सकले गरे मैले भन्दा पहिले अक्सिजनबिना सगरमाथाको आरोहण । र, उनै बने अक्सिजनबिना सगरमाथा चढ्ने पहिलो फ्रान्सेली । मभन्दा आधा घण्टा मात्रै पहिले पुगेका थिए उनी चुचुरोमा । उनी अन्य मानिसहरूझैं तीन दिनमा पुगेका थिए । मचाहिँ २४ घण्टाभन्दा कम्ती समयमा । तैपनि मचाहिँ प्रतिस्पर्धा गर्न हिमाल जाने गर्दिनँ ।

मैले सगरमाथा चढ्नुको कारण परिवर्तनका लागि पनि हो । किनकि अधिकांश मानिस अक्सिजन लगाएर चढ्छन् । उनीहरू टन्न अक्सिजन लगाएर सगरमाथाको टुप्पोमा पुग्न असाध्यै रुचाउँछन् । त्यो भनेको छल गर्नु हो । किनभने कृत्रिम अक्सिजन लगाएर सगरमाथा चढ्नु भनेको प्रकृतिलाई छल्नु हो । त्यसरी गर्नु सगरमाथाको वास्तविक आरोहण होइन । अक्सिजनबिना गर्नु भनेको पूर्ण रूपमा फरक कुरा हो । विश्व कीर्तिमान बनाउने शेर्पाहरूले अक्सिजनबिना नै चढेका छन् । एलिजाबेथ होलीले गर्छिन् सबै आरोहणको तालिका व्यवस्थापन । उनले भने अक्सिजन लगाएर गरेको आरोहणलाई पनि मान्यता दिएकी छन् । आप्पा शेर्पा आफैंले पनि अक्सिजनसहित सगरमाथा चढ्ने शेर्पालाई मान्यता दिएका छन् ।

सगरमाथा र मकालु हिमालहरू चढ्न जानेहरूको सोचाइ र चाहना दुई–तीन दशकअगाडिको जस्तो चाहिँ अहिले रहेन । त्यति बेला भित्रैदेखि चाहना हुन्थ्यो । अहिलेचाहिँ कुनै न कुनै दबाब परेर गरेजस्तो । शिखरमा जसरी पनि पुग्नैपर्ने, प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने जस्ता कारणले धेरै पर्वतारोही पुग्ने गरेका छन् शिखरमा । उनीहरूलाई शेर्पा, गुरुङ, तामाङ, नेपाली जो पर्वतारोहण गराउँछन्, तिनले नै टुप्पोमा पु¥याइदिन्छन् जबर्जस्ती गरेर भए पनि । कसैले पर्वतारोहण २०÷३० वर्षपहिलेको जस्तो शुद्ध सोख र आन्नदका रुपमा रहेन अहिले ।

सगरमाथा चढेपछि मानिसहरूले धेरै चर्चा गर्छन् । धेरै प्रचारप्रसार हुन्छ । मानिसहरूले कुरा सुन्छन् । सगरमाथा भनेको सबैभन्दा अग्लो हो । झन् बिनाअक्सिजन चढ्दा त के टु हिमाल र सगरमाथा गर्दा २ सय मिटरले पनि निकै फरक पर्छ । बिनाअक्सिजन २ सय मिटर माथि चढ्नु पनि निकै कठिन कुरा हो । यो उचाइमा धेरै कठिन हुन्छ अक्सिजन नलिनेका लागि ।

अहिलेसम्म करिब ६ हजार मानिसले सगरमाथा चढिसकेका छन्, तर अक्सिजनबिना चढ्नेहरू तीन सय पनि छैनन् । सगरमाथा आरोहण गर्ने कठिनाइ त्यही हो अक्सिजनबिना । अक्सिजन लिएर त अर्थ छैन ।

खास गरी सगरमाथाको चुचुरो पुग्नुचाहिँ साह्रै विचित्रकै हो । नेपालतिरबाट सगरमाथा चढ्नु खतरा हो, तर तिब्बततिरबाट बढी सम्भावना र कम जोखिम हुन्छ । किनभने त्यताबाट चढ्दा हिमपहिरोको खतरा कम छ । जबकि नेपालतिरबाट चढ्दा नुप्से र ल्होत्से हिमालीबाट पनि हिमपहिरो आउँछ । सगरमाथाबाट खस्ने त छँदै छ ।

प्राविधिक रूपमा सबैभन्दा अप्ठयारो ठाउँ भनेको हिलारी मार्ग हो । त्यो २५ मिटर छ । दक्षिण मोहडाको त्यही भिरालो भाग हो मुस्किल । यो एकदम भिरालो परेको छ । चट्टानहरू तरिकाबद्ध रूपमै शरीरजस्तो एक ढिक्का भएर बसेका छन् । चुचुरोमा पुग्ने बेलानिरको त्यही हो सबैभन्दा गाह्रो बाटो । त्यसमा डोरीहरू टाँगिएका हुन्छन् चढेर उक्लनका लागि ।

दर्जनौं पटक सगरमाथा चढ्नेहरू पेसागत मानिस हुन् । हिमाल चढ्नु तिनको पेसा हो । सगरमाथा चढेको शेर्पा फेरि सगरमाथा चढ्नका लागि आबद्ध हुन्छ कुनै आरोहण समूहमा । त्यो कारण के भने सगरमाथाबारे ऊ राम्रो जान्दछ । ती मानिसहरूका बीचमा पनि निश्चत खालको प्रतिस्पर्धा हुन्छ । तिनले कतिपटक आरोहण गरे भन्ने आधारमा । अधिकांशले शेर्पाहरूको ख्याल गर्दैन, जसले ४५ पटक सगरमाथा चढिसकेका छन् ।

नेपाल र अन्यत्रका हिमालमा पनि आरोहणकर्ताहरूको अनुभवको कमीले गर्दा थुप्रै दुर्घटना हुने गरेको छ, जसमा कुनै पनि अनुभव छैन । त्यस्ता बेअनुभवी आरोहणकर्ताहरू हिमाल चढ्न आएपछि तिनले नेपाली सहयोगीहरूलाई जोखिममा पार्छन् । केही वर्षदेखि नेपालको सरकारले के थाहा पायो भने कतिपय मानिस अनुभवबिना पनि हिमाल आरोहण गर्न आउँछन् । त्यो बेलादेखि सरकारले को अनुभवी छ र को छैन भनेर नियन्त्रण गर्न थाल्यो । उनीहरूले कतिपटक गरे आरोहण सोध्ने गर्छन् । के–कति अनुभव सोध्छन् । कहाँ–कहाँ गए सूची माग्छन् । सम्बन्धित देशको जिम्मेवार निकायले दिएको प्रमाणपत्रसहित ।

जति लामो समयदेखिको चाहना भए पनि चुचुरोमा पुगेपछि खासै सोच्न भ्याइने रहेनछ । किनभने चुचुरोमा पुगेर मात्रै भएन । पुग्नासाथै अब झर्नुपर्छ भन्ने सोचाइले पिरोल्न थालिहाल्छ । कसरी ओर्लने भनेर सतर्क हुन थाल्नुप¥यो । चुचुरोमा पुगेपछि एक खालको छुट्कारा पाएको हल्का अनुभव त हुन्छ । फोटोसोटो खिचिन्छ, तर साँचो आन्नद, खुसी प्राप्त भइसकेको हुँदैन । वास्तविक खुसी र आन्नद त जीवित फर्किएपछि बल्ल हुन्छ । सबै हात, औंला, गोडा कुनै नगुमाई आरामले फर्किएपछि । चुचुरोमा पुगुन्जेलका लागि मात्रै होइन । खुसी र आन्नद त जीवनभरिका लागि हो । माथि चढ्न जति खतरा हो त्यति नै खतरा ओर्लंदा पनि हो । साँचो विजय त एडमन्ड हिलारीले भनेजस्तो चढेर जीवितै फर्किएपछिको हो । जुनसुकै चुचुरोमा पुगे पनि जीवितै फर्किन सकेन भने वास्तविक आरोहण भएन ।

( फ्रान्सेली आरोही बाताको अनुभव ददि सापकोटाद्वारा लिखित ‘त्यो नेपाल’बाट सम्पादनसहित साभार । )

http://karobardaily.com/news/2013/05/%E0%A4%8F%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE

‘नेपालमा ९० सालभन्दा ३० गुणा ठूलो भूकम्पको खतरा‘

Naya Patrika 11/07/2009 06:32:00

विसं १९९० मा नेपालमा गएको महाभूकम्पको चर्चा सबै गर्छन् । तर, नेपालमा अब यति ठूलो भूकम्प जाँदै छ कि ९० सालको भूकम्प निकै सानो हुनेछ । किनकि, हामी ९० सालको भन्दा करिब ३० गुणा बढी क्षति गराउने महाभूकम्पको प्रतीक्षामा छौँ । त्यस भूकम्पले तराईदेखि पहाडसम्म भयंकर क्षति पुर्‍याउनेछ । ९० सालको भूकम्पले भक्तपुर र काठमाडौंका थुप्रै मठमन्दिर र घरहरू भत्काएको थियो । त्यति बेला भारतको बिहार राज्यमा पनि गएको त्यस भूकम्पभन्दा ३० गुणा बढी क्षति गराउने अबको महाभूकम्पले नेपालको कुन हालत बनाउला ? त्यसले काठमाडौं, पोखरा, विराटनगरलगायत ठूला सहरको अवस्था कस्तो बनाउला भन्ने सम्बन्धमा प्रशस्तै अध्ययन भइसकेका छन् । तिनले डरलाग्दा तथ्यहरू सार्वजनिक गरेका छन् ।

हामीलाई एउटा ठूलो भूकम्प जानैपर्छ र जान्छ भन्नेसम्म थाहा छ, तर कहिले जान्छ भन्नेचाहिँ अहिलेसम्म पत्ता लगाउन सकिएका छैन । नेपालको इतिहासमा यस्ता भूकम्प धेरैपटक गएका छन् । लिच्छविकालमा संवत् २५५ मा ९० सालको भन्दा धेरै गुणा ठूलो भूकम्प गएको थियो । युरोपेली पात्रोले त्यसको व्याख्या गर्छ । त्यस्तै, २५०० वर्ष अगाडि शाक्यमुनि बुद्धका पालामा पनि नेपालमा विशाल भूकम्प गएको थियो । तर, त्यो भूकम्प कस्तो थियो र के-के भयो भन्ने जानकारी पाइसकिएको छैन । त्यस भूकम्पबारे जान्न हामी नेपालको पुरातत्त्व विभागको सहयोगमा पुरातात्त्विक वस्तुको अध्ययन गरिरहेका छौँ— खासगरी, लुम्बिनी क्षेत्रका पुरातात्त्विक वस्तुका । पुरातत्वविद्हरूले त्यसबेला भूकम्प गएको थियो भन्ने केही संकेत पाएका छन्, जो भूकम्पीय अध्ययनका लागि महत्त्वपूर्ण छन् ।

किन जान्छ त नेपालमा भूकम्प ?

नेपाल सक्रिय रूपले महादेशीय ठक्कर खाने क्षेत्रमा अवस्थित छ । त्यसैले यस हिमाली देशमा ठूलो भूकम्प जाने सम्भावना रहेको हो । भारतीय पठारको जमिनका पाप्राहरूको बनोट महासागरीय माटो र पत्रले बनेको छ । भित्री सतह तातो र चिप्लो छ । माथिल्लो आवरणको केही भाग जसलाई भूतत्त्व-पट्टिका (टेक्टोनिक प्लेट) भनिन्छ, यो लेदो परेको छ । त्यही भाग घसि्रने र चिप्लिने गर्दार् भूकम्प पैदा हुन्छ । ती भूतत्त्व-पट्टिकाहरू पृथ्वीको भित्री भागको गतिशीलताका कारण हलचल गर्छन् । यस हलचलले ड्याङजस्तो परेको महासागरीय ढिस्को (ओसियानिक रिजेज) र महासागरीय सुरुङ भाग (ओसेयानिक टे्रन्चेज) मा पट्टिकाहरू निर्माण गर्न भूमिका खेल्छ । महादेशहरू चलायमान हुन्छन् । ती चल्दा दुई महादेश चिप्लिएर नजिकिँदै जान्छन् । भित्र हुने त्यही हलचलले भूकम्प पैदा गर्ने हो ।

अहिले भारत र चीनको स्वशासित प्रदेश तिब्बत वाषिर्क पाँच सेमीका दरले अगाडि बढिरहेका छन् विपरीत दिशातर्फ । यसो हुँदा पृथ्वीका पत्रहरू सरेर माथिल्लो तहमा चिरा पर्ने र चट्टानहरू धकेलिने गर्छन् । झट्ट सुन्दा यो दुई सेमी थोरैजस्तो लागे पनि धेरै हो । चीन उत्तरबाट दक्षिण र भारत दक्षिणबाट उत्तरतिर सर्दै गएको छ । दुई क्षेत्र यसरी नजिँकिदै जाँदा एक दिन जम्काभेट भएर ठोकिन्छन् । त्यही बेला भूकम्प जान्छ । ती कुनै बेला बिस्तारै ठोकिन्छन्, त कुनैबेला जोडले । यसरी एउटा निश्चित गतिको शक्तिले धक्का दिँदा एक भाग धसिन्छ त अर्को माथि उठ्छ । कहिलेकाहीँ चाहिँ महादेशहरू अगाडि त बढ्छन् तर भूकम्प जाँदैन । ५० लाख वर्षपछि अहिले भारतभित्र दबिँदै गएर तिब्बती भाग माथि पर्नेछ । त्यसैले नेपालको हिमाली भागलगायत तिब्बती क्षेत्र अग्लिँदै गएको हो ।

भूकम्प नगई डाँडाकाँडा र पहाडपर्वत बन्दैनन् । त्यसैले, भूकम्प जानु जरुरी छ । प्रश्न कहिले, कहाँ, कत्रो जान्छ र कति क्षति पुर्‍याउँछ भन्ने हो । हिमाल/पहाड बन्ने अर्को कारण ज्वालामुखी पनि हो । तर, नेपालमा ज्वालामुखीको समस्या भने अहिलेका लागि छैन ।

चिनियाँ भूभाग अर्थात् उत्तरी भाग माथि चढ्ने हुनाले हिमाल पनि चुलिँदै जान्छन् । भारत र तिब्बतका बीचमा भइरहेको यो सर्ने प्रक्रिया सबैभन्दा छिटो भइरहको छ । फ्रान्सको पनि हिमाली (आल्पस) क्षेत्रमा भूकम्प नगएको होइन । अहिलेचाहिँ रोकिएको छ त्यस क्षेत्रमा । जान त भूकम्प महासागरभित्र पनि जान्छन् । जापान, इन्डोनेसिया र अमेरिकाको प्रशान्त महासागरवरिपरिको पानीमुनि त्यस्तो भइरहेको छ । पानीमुनि गएको भूकम्प हामी त्यति थाहा पाउँदैनौँ र त्यसले त्यति क्षति पनि गर्दैन ।

महादेश र पठार तुरुन्तै ठोकिने होइनन् । बिस्तारै सर्दै गएर लाखौँ वर्षको समय लाग्छ ठोक्किन । भारत त पहिले एसिया महादेशमै थिएन । करिब दुई करोड वर्षपहिले टेथ्य भनिने समुद्रले भारतीय महाद्वीपीय-कपट्टिका (कन्टिनेन्टल प्लेट) लाई युरासियाको पट्टिकाबाट छुट्टयाएको थियो । यसैगरी सर्दै गएर पछि मात्रै एसिया महादेशमा जोडिन आइपुगेको हो भारत ।

हराउन सक्छ सगरमाथा पनि

भूकम्प जाँदा हिमाल चल्छन् । पहिरो जान्छ । उपत्यका सर्छन् । कुनै उपत्यका त नामेट नै हुन्छन् । नयाँ उपत्यका जन्मिन्छन् । भूदृश्य (ल्यान्ड्स्केप) बदलिन्छन् । सन् २००४ मा पाकिस्तानमा गएको भूकम्पले केही उपत्यकालाई १० देखि २० मिटर तल झारेको थियो ।

अहिले सगरमाथा बिस्तारै अग्लिरहेको छ । कुनै दिन त्यसको उचाइ घट्दै गएर सबैभन्दा पुड्को हिमाल पनि बन्न सक्छ । सगरमाथा धसिँदै र के टु ठडिँदै जाने भयो भने किन सम्भव नहुने ? तर, यो तत्कालै हुने प्रक्रिया नभएर दसौँ लाख वर्षको प्रक्रिया हो । हिमाल विशाल र अडिग लाग्छन् । तर, ती पनि घडीका सुईजस्तै चलमल गर्छन् । धरती नै चलायमान भएपछि यहाँका हरेक वस्तु चलायमान हुने नै भए ।

लाखौँ वर्षको इतिहास हेर्‍यौँ भने कुनै हिमाल माथि गएको त कुनै तल खस्केको पाउँछौँ । हामीले के अनुमान गरेका छौँ भने करिब एक करोड ५० लाख वर्षपहिले फ्रान्सको आल्पस क्षेत्रमा पनि सगरमाथा जत्तिकै अग्ला हिमाल थिए । तर, ती पछि विलुप्त भए । आल्पस क्षेत्रमा हिमाल नासिएझैँ सगरमाथा पनि आठ/दस करोड वर्षपछि त्यसैगरी हराउन सक्छ । एसिया र खासगरी हिमाली वृत्तमा भएको यो तीव्र भूकम्पीय क्रियाकलाप निरन्तर चलिरहने पर्वत रचनाक्रिया (ओर्गोजेनेसिस प्रोसेस) हो ।

तिब्बत चुलिँदा वैज्ञानिक आश्चर्य

चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत पाँच हजार मिटरभन्दा पनि बढी उचाइमा पुगेको छ । यसको कारण यही हो भन्न सकिने अवस्था छैन । हिमाली क्षेत्रबाट टाढाको तिब्बत त्यसरी अग्लो हुन पुग्यो । हिमाली भागबाट निकै टाढा तिब्बतका सिँचुवान राज्य पनि अग्लिइरहेको छ । हामीले बुझ्न नसकेको कुरा नै यही हो ।

खुम्बुदेखि चितवनसम्मका पहाडले उचाइ लिइरहेका छन् । प्रतिवर्ष ती दुई सेमिका दरले अग्लिइरहेका छन् जुन निकै धेरै हो । हिमाली क्षेत्रमा भएको उचाइको वृद्धि आश्चर्यजनक छ ।
विश्वव्यापी मौसम-परिवर्तन पनि यौटा कारण हुनसक्छ । मौसम-परिवर्तनका कारण सगरमाथाको बरफ पग्लिन्छ । बरफ पग्लिँदा त्यसको उचाइ घट्दै जानसक्छ । हाललाई भने सगरमाथाको उचाइ चुलिँदो छ । त्यसैले सगरमाथा अहिले, जर्ज एभरेस्टले नापेको बेलामा भन्दा अग्लो भयो भनिएको हो । हामीले के अनुमान गरेका छौँ भने सगरमाथा अहिले वाषिर्क चार मिलिमिटरका दरले चुलिँदै गएको छ । सगरमाथा मात्रै नभएर अन्नपूर्ण, मनास्लुलगायत समग्र हिमाली शृंखला नै अग्लिइरहेको छ ।

नेपालमा एकदम धेरै जान्छन् भूकम्प । साना भूकम्प त निरन्तर गई नै रहन्छन् । तर, चार म्याग्निच्युडदेखि मात्रै वस्तुहरू हल्लने र थर्कने गर्छन् । साना भूकम्प हप्ताको सरदर एउटा र ठूलोचाहिँ वर्षमा एउटा जान्छ नेपालमा । ६ म्याग्निच्युडको भूकम्पलाई हामी ठूलो भन्छौँ, किनभने यसले घरहरू भत्काउन थाल्छ । तर, सबै भूकम्प जाँदा मानिसले चाल पाउँदैनन् । पहाड, हिमाल, जंगलतिर गएका भूकम्प स्थानीय मानिसले थाहा नपाउन सक्छन् । यस्ता भूकम्प धेरै जान्छन् नेपालमा ।

भ्रम र यथार्थ

नेपालका सबै सीमाक्षेत्र र एसियाका सबैजसो भागमा भूकम्पीय सम्भावना र जोखिम देखिन्छ । नेपाल निकै भूकम्पीय जोखिम भएको क्षेत्र हो । तर, कतिपयले भन्नेगरेजस्तो सबैभन्दा बढी भूकम्पीय जोखिम भएको क्षेत्र भने होइन । पाकिस्तान, भारतको आसामलगायत पूर्वी र उत्तरी भाग, बर्मा, थाइल्यान्ड, जापान, इन्डोनेसियालगायतका देशमा भूकम्पको जोखिम प्रशस्त देखिन्छ । भारतीय सामुदि्रक भागमा पनि धेरै सम्भावना छ, तर पानीभित्र भूकम्प जाने भएकाले धेरै क्षति हुँदैन ।

ठूलो भूकम्प गएको ठाउँमा फेरि तत्कालै अर्को ठूलो भूकम्प जानु दुर्लभ हो । त्यसैले, अहिले एकदम ठूलो भूकम्पको सम्भावना नेपाल र आसामको पूर्वी भागमा छ । यसको कारण के पनि हो भने धेरै लामो समय भइसक्यो आसाममा ठूलो भूकम्प नगएको ।
भूकम्पबारे अमेरिकालगायत अन्य ठूला र विकसित देशमा पनि प्रत्येक ६० वर्षमा ठूलो भूकम्प जान्छ भन्ने विश्वास थियो, नेपालमा प्रत्येक ९० वर्षमा ठूलो भूकम्प जान्छ भन्ने विश्वास भएझैँ । यो सत्य होइन । यसको वैज्ञानिक पुष्टि गर्ने कुनै पनि आधार छैन । अझ ह्वेल माछाले पृथ्वीलाई थामेर बसेको छ र त्यसले काँध फेर्दा पृथ्वी हल्लिन्छ, देउता रिसाएर भूकम्प जान्छ भन्ने कथन त पक्का हावादारी हुन् ।

भूकम्प एकैखाले हुँदेनन् । कुनै साना त कुनै ठूला हुन्छन् । कुनै पृथ्वीको धेरैभित्र जान्छन् त कुनै अलि बाहिर । कुनै बांगोटिंगो भएर जान्छन्, त कुनै सीधा । हामीले तिनलाई अवलोकन गर्न सकेका छैनौँ । नेपालका सन्दर्भमा त झन् कम जानकारी छन् हामीसँग । भूकम्पसम्बन्धी जानकारी बढी हासिल गर्न हामीले महत्त्वपूर्ण ठानेका ठाउँमा भूकम्पको सूचना बटुल्ने उपकरण राखेका छौँ । केही वर्षपहिले अमेरिकीले पनि त्यस्तै जानकारी लिन वीरगन्जदेखि त्रिशूलीसम्म ६ महिनादेखि दुई वर्षसम्म ७५ वटा उपकरण राखेका थिए ।

पृथ्वीसँगै नाच्छ उपग्रह

पृथ्वीको धरातल धिमा गतिमा चलायमान हुन्छ । मानिसले भने भूकम्प जानुपूर्व वस्तुहरू यताउति चलेका महसुस गरेका छन् । कुनै चिज प्रायः भइरहेको ठाउँभन्दा अन्यत्रै मोडिएको पाइएका छन् । भिरालो ठाउँ अन्तै फर्किएको देखिएको छ । भूकम्प जानुपूर्व पृथ्वीको धरातलमा यस्तैखाले अनौठा परिवर्तन देखापरेपछि भूकम्प गएको थाहा पाइन्छ । तर, हामी वैज्ञानिकहरूले त्यसलाई अझै पनि मापन गर्न सकेका छैनौँ । ती निरन्तर देखिएका पनि छैनन् । अवलोकन भने पटक-पटक गरेका छन् मानिसहरूले । हामीसँग अहिलेसम्म त्यसको चित्तबुझ्दो व्याख्या छैन । अहिले केही वैज्ञानिक पृथ्वीको चुम्बकीय धरातल भूकम्पसँग सम्बन्धित भए/नभएको यथार्थ पत्ता लगाउन अध्ययन गरिरहेका छन् । त्यसका लागि केही भूउपग्रह पनि छाडिएका छन् । एउटा फ्रान्सेली र एउटा रुसी भूउपग्रह छाडिएका छन् । यिनले पृथ्वीको चुम्बकीय धरातलको चलायमानबारे खोजी गर्छन् । र, भूकम्प जानुपूर्व वस्तुहरू चले/नचलेको पनि हेर्छन् ।

अहिले हामीलाई भूकम्प कहाँ जान्छ भन्ने थाहा भए पनि कसरी र कहिले जान्छ भन्ने थाहा छैन । भूकम्पसम्बन्धी जानकारी बटुल्नका लागि हामीले काठमाडौंको त्रिचन्द्र क्याम्पस, त्रिभुवन विश्वविद्यालय र खानी तथा भूगर्भ विभागसँग मिलेर अध्ययन गरिरहेका छाँ । नेपालका विभिन्न ठाउँमा भूकम्पीय चहलपहललाई मापन गर्ने यन्त्र (सिस्म्रोग्राफ) २५ वटा राखेका छौँ । तिनले २४ सै घन्टा नरोकिईकन काम गरिरहेका हुन्छन् । ती मेसिनले म्याग्निच्युड एकदेखिको भूकम्पको हरेक झड्कालाई केन्द्रमा पठाउँछन् रेडियो तरंगमार्फत । तर, हामीले चाहिँ महसुस गर्न सक्दैनौँ । त्यस्ता केन्द्र सुर्खेत र काठमाडौं गरी दुईवटा छन् । भूकम्पको गति पत्ता लगाउन भूउपग्रहको माध्यमद्वारा जिपिएस प्रयोग गर्छां जुन नयाँ प्रविधि हो । जिपिएसका सात/आठवटा केन्द्रले लगातार काम गर्छन् नेपालका लागि । यो फ्रान्स र नेपालबीचको सम्भवतः सबैभन्दा पुरानो संस्थागत सहकार्य हो ।

भूकम्पका बारेमा धेरै अध्ययन हुने गर्छन् । नेपालमा हरेकपटक भूकम्प जाँदा खानी तथा भूगर्भ विभागले कहाँ गयो, कस्तो र कत्रो गयो भनेर गृह मन्त्रालयलाई तत्कालै जानकारी दिन्छ ताकि उद्धारकार्य सहज होस् । भूकम्प मापन गर्ने काम खर्चिलो छ । सिस्मोग्राफहरू बारम्बार बिगि्ररहने हुनाले तिनको मर्मत सम्भार गरिरहनुपर्छ । ती राखिएका केन्द्रमा गएर निरन्तर निगरानी पनि गर्नैपर्‍यो । त्यसबाहेक हामी अन्य अनुसन्धानका काम पनि गर्छौं । हाम्रो एनालाइसिस डिपार्टमेन्ट एन्ड इन्भाइरोमेन्टल सर्भिलियन्स (डिएएसई)ले सहकार्य गर्छ नेपालसँग ।

भूकम्प कहिले, कसरी र कस्तो तरिकाले जाला ? गएपछि के हुन्छ ? हामीले कहिलेसम्म पर्खिनुपर्ला ठूलो भूकम्प ? भूकम्पलाई कसरी स्पष्ट बुझ्न सकिन्छ ? भूकम्पको भविष्यवाणी गर्न हामी धेरै घोत्लिने गरेका छौँ । भूकम्प गयो भने कसरी बाँच्ने भनेर हामी गाउँलेलाई भेला गराएर ज्ञान पनि दिने गर्छौं ।

लौ है सतर्क रहनू !

हामीले काठमाडौंमा भवन निर्माणबारे सतर्क गराउन थालेको दस वर्ष भइसक्यो । तर, जुनसुकै तरिकाले पनि भवन ठड्याउने क्रम चलिनैरहेको छ । काठमाडौंमा भवन निर्माणको तरिका पूर्णरूपमा परिवर्तन गर्नु जरुरी छ । तर, काठमाडौंका मानिसलाई त्यसबारे बुझाउन सकिएको छैन । हामीले पर्खिरहेको भूकम्प गयो भने काठमाडौंका केही ठाउँमा त कुनै पनि भवन बाँकी रहने छैनन् । ढलेका भवनले बाटो छेकेर उद्धार गर्न जाने ठाउँ पनि हुने छैन । ठमेलदेखि टेकुसम्म त सारा भवन ध्वस्तै हुनेछन् । त्यस क्षेत्रका मानिसका जीवन असाध्यै जोखिममा छ । हामीले यो कुरा वर्षौंदेखि भन्दै आएको हो । तर, कसैले सुनेका छैनन् । एक/दुई गर्दागर्दै साततलेसम्म घर ठड्याएका छन् मानिसहरूले, जब कि त्यहाँ भुइँतले घर मात्रै बनाउनुपर्छ । एउटा वास्तविकता के हो भने अब नेपालमा जाने ठूलो भूकम्प जताबाट गए पनि सबैतिर क्षति गर्नेछ ।

यही वेलामा जान्छ भन्न त कठिन छ, तर एक/दुई वर्षपछि हामी महाभूकम्प जान सक्ने सम्भावनातिर अगाडि बढ्छौँ र त्यो नयाँ कुरा पनि होइन । किनभने दस वर्षदेखि अमेरिकी प्राध्यापक रोजर बिलाँले ‘सतर्क रहनू, लौ है नेपालमा अब महाभूकम्प जान सक्छ’ भन्दै जनताको ध्यान तान्ने कोसिस गर्दै आएका हुन्, तर कसैले पनि टेर-पुच्छर लगाएको छैन ।

नेपालमा भवन निर्माणका नियम कानुन र आचारसंहिता नै नभएको भने होइन । तर, कसैले सम्मान गरेको छैन । अर्को कारण के भने नेपालमा तत्कालै नगरी नहुने कामले सरकारलाई व्यस्त बनाएको छ । भविष्यबारे सोच्ने फुर्सद नै छैन । सरकारलाई हतारो त निर्वाचनको हुन्छ । किनभने निर्वाचनको निश्चितता हुन्छ, तर भूकम्पको हुँदैन ।

अर्को कारण त भ्रष्टाचार पनि हो । तर, सबै कारण भ्रष्टाचार भने पक्कै होइन । भ्रष्टाचार त फ्रान्समा पनि हुने गर्छ । फ्रान्सको दक्षिणमा पर्ने निस भन्ने भागतिर सानाखाले भूकम्प जाने गर्छन् । त्यहाँ भवन तथा विमानस्थल निर्माणका लागि नियम बनाइएको थियो । तर, मानिसले पालना गरेनन् । मानिस आफ्नै हितका लागि बनाएका कानुन पनि मान्दैनन् । अनि क्षति भइसकेपछि सरकारलाई दोष दिन्छन् । कसले दबाब दिएको छ र काठमाडौंमा ६ तले घर बनाउन ? सरकारलाई मात्रै दोष दिने ?

मैले त काठमाडौंको बारेमा सोचेको छु । गाउँको बारेमा सोच्ने हो भने त झन् कहाली लाग्छ । उद्धारकर्मी पुग्दैनन् । भएका पनि सहर-बजारमै केन्दि्रत हुन्छन् । सडकहरू छिन्न-भिन्न भएका हुन्छन् । फोनका तार छिनेर गाउँ पूरै सम्पर्कविहीन हुन्छ । पानीका पाइप फुट्छन् । अस्पताल भवन ढल्छन् । भएका ठाउँमा पनि घाइते राख्ने ठाउँ हुँदैन । औषधिको अभाव हुन्छ । उद्धार गर्ने मानिस हुँदैनन् । अनि के गर्ने ? नेपालमा जाने महाभूकम्पपूर्व नै हामी सबै जानकारी लिने प्रयास गरिरहेका छौँ ? तर, भोलि नै गयो भने ? त्यसैले, हरेकपटक रेडियोमा भूकम्प गयो रे भन्ने सुन्नासाथ म झसंग हुन्छु । अन्तै गएको भन्ने थाहा पाएपछि ‘ए नेपालमा होइनरहेछ’ लामो सास फेर्छु । यसपटक बँचियो भनेर अलि ढुक्क हुन्छु । तर, एकदिन त भूकम्पको सामना गर्नु नै छ ?

पढिसकेपछि नेपाल बिर्सिने ?

नेपालमा युवाशक्ति पलायन भएर पनि समस्या भएको छ । अध्ययन गर्ने दक्ष जनशक्तिको अभाव छ । युवा नेपालीहरू नेपालमा बस्दैनन् । नेपालमा अध्ययन गर्छन् अनि क्यानाडा, अमेरिका वा फ्रान्सतिर भाग्छन् । नेपालको ठूलो समस्या हो यो । शिक्षित पिँढी त्यसरी भागिदिएपछि को बस्ने त नेपालमा ? हामी त नेपालका लागि सधैँ काम गर्न सक्दैनौँ, सहयोग गर्ने मात्रै हो । काम त नेपालीले नै गर्ने हो । यो विषयमा म एकदम निराशावादी छु । हुन त नेपालीका लागि पनि गाह्रो छ । भूशास्त्र पढ्यो, काम नै पाइँदैन । काम नपाएर निराश भएका वेला विदेशमा मौका देख्छन्, अनि भाग्छन् ।

त्यति मात्रै हुन् र समस्या ?

नेपालका हिमालका अर्को समस्या भनेको बढ्दो तापक्रम हो । सय वर्षदेखि नै पृथ्वीको तापक्रम विस्तारै-विस्तारै बढ्न थालेको हो । तीव्र रूपमा बढ्न थालेको गत दस वर्षदेखि मात्रै हो । अहिले वर्षको शून्य दशमलव एक डिग्रीका दरले बढिरहेको छ । तैपनि नेपालमा त्यत्ति धेरै बढिसकेको छैन । तर, नेपालमा वर्षा भने एकदम परिवर्तन भइरहेको छ । कहिलेकाहीँ मनसुन अति कम हुन्छ । अहिले नेपालमा पहिलेभन्दा वर्षा कम हुन्छ ।

नेपालमा चिन्ता के भने भारत र चीनमा तीव्र गतिमा विकास हुँदै छन् । त्यसरी विकास हुँदा बढ्ने सवारीसाधन र कलकारखानाले गर्दा झन् तापक्रम बढाउनेछ । नेपालमा हिउँ र बरफसम्बन्धी काम गर्नेले हिमालमा बरफ पग्लिइरहेको पाएका छन् । बरफ पग्लेर ताल बन्छ । उचाइमा त्यसरी ताल बन्नु ज्यादै खतरा हो किनभने त्यो प्राकृतिक बाँधजस्तो हुन्छ । अनि त्यहाँ बढी पानी जम्मा भएपछि त्यो भत्किन्छ । तापक्रम वृद्धिले हिमालको बरफ पगाल्नु नेपालका लागि ठूलो खतरा हो ।

प्रस्तुति : दधिराम सापकोटा/पेरिसबाट

(फ्रेदेरिक पेरिय भूकम्पविद् हुन् । लामो समयदेखि उनी भूकम्पीय र ज्वालामुखीय जोखिमको अध्ययन गरिरहेका छन् । पेरिसको जुस्यू विश्वविद्यालयका प्राध्यापक पेरियले नेपालको भूकम्पीय जोखिमबारे विभिन्न अध्ययन गरेका छन् । पेरियसँग दधिराम सापकोटाले प्रकाशोन्मुख नयाँ पुस्तकका लागि यो कुराकानी गरेका हुन् । पुस्तक केही महिनाभित्रै बजारमा आउँदै छ ।)

“Tyo Nepal” Ceux qui aiment le Népal vont se régaler